بررسی اقوال در وجود ذهنی: متکلّمین، قائلین به شبح و سید صدرالدّین

قول سید صدرالدّین شیرازی قول سوم برای وجود ذهنی

مطلب دیگری که مرحوم حاجی مطرح کرده‌اند قول سید صدرالدّین شیرازی است که ایشان مطلب دیگری را برای وجود ذهنی می‌آورد. ایشان در اینکه ماهیّات خودشان به ذهن می‌آیند با بقیّه حکماء موافقت کرده‌اند، ولی در یک مسئله با آنها مخالفت کرده‌اند و آن اینکه فرموده‌اند چه اشکال دارد که یک ماهیّت تا وقتی که در خارج است دارای یک خصوصیّات و آثاری باشد و یک ذاتیّاتی داشته باشد و وقتی که در ذهن می‌آید انقلاب در آن پیدا بشود؟ یعنی چه اشکال دارد یک ماهیّت تا وقتی که در خارج است محل بشود و وقتی که در ذهن می‌آید عَرَض بشود؟ شما در ظرف واحد نمی‌توانید ماهیّت را در تحتِ دو مقوله در بیاورید، اما صحبت در این است که ماهیّتی را که ما الآن فرض می‌کنیم دو ظرف دارد: یک ظرف خارج دارد که محل می‌شود، و یک ظرف ذهن دارد که عَرَض می‌شود! این انقلاب است و اشکالی ندارد.

بعد ایشان می‌فرمایند که اعراض و عوارضی که بر یک ماهیّت بار می‌شود ممکن است که تغییر و تبدیل پیدا کند، همان‌طور که مثلاً ماهیّتی در ابتدا یک اوصافی دارد من‌باب‌مثال زرد است و بعد آن ماهیّت تبدیل به قرمزی می‌شود. عَرَضِ یک ماهیّت در اول حالت به‌خصوصی دارد و بعد عَرَضش تغییر پیدا می‌کند؛ من‌باب‌مثال شما میوه را درنظر بگیرید، اول ترش است و بعد شیرین می‌شود! تمام اینها انقلاب است.

به‌طورکلّی عالَم همیشه در حال انقلاب است و این ماهیّت هم همین‌طور است یعنی خود ماهیّت در ذهن می‌آید منتها عوارض خودش را از دست می‌دهد. یکی از این عوارض، محل بودن است و این محل بودن در نفس تبدیل به حالّ بودن می‌شود. حالّ و محل بودن دو عَرَضی است که به این ماهیّت تعلّق گرفته است و این ماهیّت به‌واسطۀ آمدن در ذهن بعضی از خصوصیّاتش را از دست می‌دهد و یک خصوصیّات دیگری را به خودش می‌گیرد.