توضیح انقلاب ذاتی و نقد دیدگاه سید صدرالدین درباره وجود ذهنی

شما می‌خواهید خارج را در ذهنتان بیاورید یا آن هیولای مبهمه را؟ وعاء هیولای مبهمه که ذهن است پس شما از خارج عکس برنداشتید لذا انقلابی هم در کار نبوده است. اگر وعاء آن هیولای مبهمه خارج است پس شما چطور ادّعا می‌کنید که ما اصلاً واقعیّتی نداریم و فقط یک هیولای مبهمه است که اگر در خارج واقع بشود یک‌طور است و اگر در ذهن وارد بشود یک‌طور دیگر است؟! بالأخره شما باید تکلیفتان را با این هیولای مبهمه روشن کنید که آیا این هیولای مبهمه سر دارد، دست دارد، چشم دارد، دهان دارد، ابرو دارد، چه چیزهایی دارد؟ به‌صِرف اینکه ما یک انسان داریم، که مسئله روشن نمی‌شود.

مضافاً به اینکه شما در امور جزئیّه چگونه تصرّف می‌کنید؟ بر فرض که این مطلب را در ادراک کلّیات بتوانید بگویید که کلّی آن چیزی است که واجد همۀ خصوصیّات و جزئیّات است، اما چطور در مورد جزئی، یک هیولای مبهمه تصوّر می‌کنید؟! چطور می‌توان دربارۀ جزئی ـ که با مشخّصاتش در ذهن می‌آید و همین‌طور با مشخّصاتش در خارج تحقّق پیدا می‌کند ـ یک ماهیّت مبهمه تصوّر کرد؟! این دو اشکالی بود که به‌نظر رسید دربارۀ کلام مرحوم سید صدرالدیّن می‌توان مطرح کرد.

تلمیذ: در نظر سید صدرالدّین بالأخره هیولا حالّ است یا محل؟

استاد: ایشان می‌فرمایند که هیولا یک وعائی دارد که در خارج، محلِّ مستغنی از حالّ است اما همین هیولای مبهمه وقتی که در ذهن می‌آید آن محل‌بودنش را از دست می‌دهد و خودش حالّ می‌شود. بنابراین هیچ‌کدام از حالّ‌بودن و محل‌بودن بر این هیولا بار نمی‌شوند و این محل‌بودن و حالّ‌بودن، مربوط به ظرف خارج و ذهن است. این نظر مرحوم سید صدرالدّین است.

متن مرحوم حاجی در بیان نظر متکلّمین دربارۀ وجود ذهنی

(فَأنکَرَ) الوجودَ (الذِّهنیُّ) فرارًا من هذا و نظائره (قَومٌ) من المتکلّمین¹ قومی از متکلّمین آمده‌اند نظری را انتخاب کرده‌اند که از این اشکال و نظائر این اشکال فرار کنند، (مطلقًا) و إن کان بنحو الشّبح،