بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

اشکالی که به وجود ذهنی کرده‌اند در حالّ و محل‌بودن است درحالی‌که این اشکال خیلی کار را خراب نمی‌کند، چون اشکال ندارد یک شیء که جوهر و محل است در ذهن ما انقلاب پیدا کند و تبدیل به حالّ شود. اینکه تبدیل به حالّ شود اشکال ندارد ولی آن حقیقت و جوهریّت خودش را نباید از دست بدهد؛ من‌باب‌مثال فلز در ذهن ما نباید تبدیل به پنبه و سیگار بشود بلکه باید در ذهن ما باز هم فلز باشد. ولی اینکه محل بود و الآن حالّ بشود یا حالّ بود و الآن تبدیل به محل بشود اشکال ندارد. اشکال در وجود ذهنی در اینجا است که خط وقتی در ذهن می‌آید تبدیل به دیوار شود، پشم وقتی که در ذهن می‌آید تبدیل به چوب نشود.

داخل‌شدن یک مقوله در تحتِ مقولۀ دیگر، اشکال قول سید صدرالدّین

تلمیذ: پس شما در اینجا مؤیّد سید صدرالدّین هستید؟

استاد: بله، در این مقدار که اشکال حالّ و محل به سید صدرالدیّن وارد نیست از کلام ایشان دفاع می‌کنیم اما نمی‌خواهیم بگوییم که ما در وجود ذهنی نظر سید صدرالدّین را انتخاب می‌کنیم؛ یعنی ما در وجود ذهنی قائل به انقلاب هم نیستیم. من می‌خواهم این را بگویم که از نقطه‌نظر انقلاب به سید صدرالدّین اشکال وارد نمی‌شود بلکه اشکال از این نقطه‌نظر به ایشان وارد می‌شود که یک مقوله داخل در تحتِ مقولۀ دیگر می‌شود؛ یعنی یک شیئی که در خارج داخل در تحتِ یک مقوله است تبدیل به کیف می‌شود. اشکال از اینجا وارد می‌شود که کمّ داخل در تحتِ کیف می‌شود، نه‌اینکه کمّ حالّ بوده است و الآن محل شده است یا محل بوده است و حالا حالّ شده است!

بحث ما اصلاً راجع‌به عَرَضیّتی که عارض بر مقوله می‌شود نیست بلکه راجع‌به ذات و کنه خود مقوله است. عرض کردیم که عَرَضیّت یک عنوانی است که عارض بر مقولات می‌شود. حالا اگر شما بگویید این عَرَضیّت بر مقولات عارض می‌شود و بر جوهر عارض نمی‌شود، ما می‌گوییم اگر شما به جوهر هم عَرَض بگویید خیلی مهم نیست، چون اشکال در آنجایی است که یک مقوله داخل در مقولۀ دیگر بشود، نه‌اینکه عَرَضیّت جایش را عوض کند. یعنی اشکال در جایی است که شما خط در ذهنتان بیاید ولی در واقع کیف آمده باشد! اما اینکه محل در ذهنتان بیاید درحالی‌که حالّ بوده است این اشکال ندارد و خود مرحوم حاجی هم گفته‌اند که کثیرِ اشکال نیست.¹