بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

سید صدرالدّین کیفیت نفسانی را قبول کرده است، بله اگر مثل محقق دوانی قبول نمی‌کرد که وجود ذهنی کیف است، در این‌صورت دیگر هیچ اشکالی به کلام سید صدرالدّین وارد نمی‌شد ولی چون ایشان کیفیت نفسانی را قبول کرده است پس در این انقلاب باید اجتماع ضدّین را قبول کند؛ یعنی باید بگوید که چطور یک مقوله که مثلاً در خارج، کمّ است وقتی در ذهن می‌آید تبدیل به کیف می‌شود درحالی‌که اصلاً ذاتیِ کیف یک چیز است و ذاتی کمّ چیز دیگری است؟!

عدم انطباق صورت ذهنی با خارج اشکال دیگر نظر سید صدرالدّین

اگر ایشان بگوید که لازمۀ وجود خارجی این است! می‌گوییم لازمه وجود خارجی این نیست. چون اگر لازمۀ وجود خارجی این است که کمّ تبدیل به کیف شود پس باید بگوییم که لازمۀ وجود خارجی این است که من‌باب‌مثال آن چیزی که در خارج است پشم سفید باشد اما وقتی که در ذهن می‌آید لازمۀ وجود ذهنی این است که تبدیل به پشم قرمز شود! یا آن چیزی که در خارج است گچ سفید باشد اما وقتی که در ذهن می‌آید تبدیل به آهن سیاه شود، یعنی وجود ذهنی آن را آهن سیاه می‌کند!

تلمیذ: ما نمی‌توانیم این اشکال را به سید صدرالدّین کنیم چون مورد ما از موارد اجتماع ضدّین نیست و از طرفی خود سید صدرالدّین هم می‌گوید که این وجود ذهنی عین آن وجود خارجی نیست، یعنی لازمۀ انقلاب این است که آن چیزی که در ذهن است با آن چیزی که در خارج است دوتا باشد!

استاد: بله، اینجا از موارد اجتماع ضدّین نیست، ولی صحبت در این است که وقتی ما قائل می‌شویم آنچه که در خارج است عین آن چیزی است که در ذهن می‌باشد، اشکال وارد می‌شود.

سید صدرالدّین قائل به کیف‌بودن وجود ذهنی شده‌اند و بنا بر انقلاب، اگر آنچه در ذهن است با خارج دوتا باشد و فرق کند پس دیگر اینجا علم نیست! خود مرحوم حاجی هم همین را می‌گویند و از باب همین علم وارد شده‌اند و به سید صدرالدّین اشکال کرده‌اند. مرحوم حاجی می‌گویند که شما می‌گویید علم یعنی انطباق صورت ذهنی با خارج؛ اگر علم عبارت از انطباق است پس باید همان عَرَضیّتی که در خارج است بر این صورت ذهنی صدق کند، نه‌اینکه تا در خارج است رنگش سفید است ولی همین‌که در ذهن می‌آید تبدیل به آبی شود! در این‌صورت آن چیزی که در ذهن است با آن چیزی که در خارج است دوتا است و فرق می‌کند و باید بگوییم مثلاً آن چیزی که در ذهن است آبی است ولی آن چیزی که در خارج است سفید است چون انقلاب شده است! چرا فقط انقلاب را در حالّ و محل‌بودن لحاظ می‌کنید؟ در خود رنگ‌ها هم بگویید که انقلاب می‌آید! پس بگویید به‌عنوان‌مثال آن چیزی که در خارج است یک کیفیتی دارد اما وقتی در ذهن می‌آید تبدیل به چیز دیگری می‌شود!