بررسی دیدگاه محقق دوانی و سید صدرالدین در وجود ذهنی

بنابراین ایشان آمده کیف‌بودن را از بیخ انکار کرده است و وقتی شما کیف‌بودن را انکار کنید دیگر اشکالی هم وارد نمی‌شود؛ یعنی نه بحث انقلاب، نه بحث تبدیل ماهیّت به ماهیّت دیگر و عَرَض دیگر پیدا نمی‌شود. چون اگر شما اشکال کنید و بگویید که چگونه جوهر عرض می‌شود؟ می‌گوییم از باب توسعۀ در مفهوم عَرَض به آن عَرَض گفته می‌شود و این دیگر اشکالی ندارد. این مسئله دربارۀ مطلب محقق دوانی وجود دارد. دراینجا مطلب منظومه تمام می‌شود و دیگر مرحوم حاجی در مقام اشکال و ایراد بر محقق دوانی برنمی‌آید.

اشکال بر نظر مرحوم محقق دوانی

ولی ایرادی که بر ایشان می‌شود گرفت این است که در اینکه صُوَر ذهنیّه یک کیف نفسانی هستند بین فلاسفه اختلافی نیست، گرچه مرحوم حاجی بعداً این مسئله را خودشان رد می‌کنند، ولی اگر بخواهیم به ایشان ایراد بگیریم از این نقطه وارد می‌شویم. البتّه بعداً وقتی که مرحوم حاجی کلام مرحوم صدرالمتألّهین را نقل می‌کنند و از آن جواب می‌دهند دوباره ما در آنجا به مسئلۀ مرحوم محقق دوانی می‌رسیم و مسئلۀ ایشان دوباره مطرح می‌شود که بالأخره آیا با تشبیه و مسامحه و این حرف‌ها مسئله تمام می‌شود؟¹ و آیا در واقع آن چیزی که در ذهن است جوهر است یا عَرَض؟ اگر عَرَض است آیا کیف است؟ و اگر کیف نیست پس چه چیزی است؟ این مطالب ان‌شاءالله برای بعد می‌ماند و فعلاً ما فقط یک صورتی از مطلب مرحوم محقق دوانی را نقل می‌کنیم تا اینکه راجع به آن مطالب بعداً صحبت شود.

این مطلب مرحوم محقق دوانی بود و مطلب دیگر که آخرین مطلب در صُوَر ذهنیّه است مربوط به ملاّصدرا می‌باشد که ایشان مطلب را به یک نحوی حل کرده‌اند که دیگر به وجود ذهنی اشکال وارد نشود. از قبل این را بگویم که اگر ما این مطلبی که مرحوم صدرالمتألّهین نقل کرده است را بتوانیم اثبات کنیم دیگر هیچ اشکالی به این بحث وارد نمی‌شود و مطلب به‌طورکلّی حل می‌شود.