تفسیر کلام صدرالمتألهین در وجود ذهنی و نقد دیدگاه حاجی سبزواری

پس این به یک بیچارۀ، بخت برگشتۀ، لنگ در هوایی می‌ماند که هم از وجود خارجی بی‌بهره است و هم از وجود ذهنی! خلاصه و چکیدۀ کلام مرحوم آخوند بنا بر تقریر مرحوم حاجی این است که این صورت ذهنیّۀ ما یک صورت بی‌خاصیّتی است که نه فردی از آن مقولۀ خارجی است ـ چون آثار آن را ندارد ـ و نه فردی از کیف است چون این صورت، کیف بالعَرَض است یعنی داخل در تحتِ مقولۀ خودش است. آن چیزی که داخل در تحتِ مقولۀ کیف و فردی از کیف است، حالت نفسانی است که برای ما پیدا می‌شود. این کلام مرحوم آخوند بنا بر تقریر مرحوم حاجی است که البتّه خود مرحوم حاجی شروع می‌کنند به ایراد وارد کردن بر این کلام.

آیا قضیّه روشن شد که چگونه مرحوم حاجی با تقریر چکیدۀ کلام مرحوم آخوند بیان کردند که ایشان تفریق انداخته‌اند بین کیف بالذّات و کیف بالعَرَض؟ ایشان گفته‌اند که کیف بالذّات حقیقتاً داخل در تحتِ مقولۀ کیف و فردی از آن است، و کیف بالعَرَض همان ماهیّت خارج است که نه فردی از آن ماهیّت است و نه فردی از کیف! کیف بالعَرَض است یعنی به‌خاطر این مسئله که علم به آن تعلّق گرفته است به آن هم کیف می‌گویند اما در واقع این همان مقولۀ خودش است.

تفسیر متفاوت مرحوم حاجی از کلام ملاّصدرا در وجود ذهنی

تلمیذ: آیا مرحوم حاجی در اینجا می‌خواهند بفرمایند که برگشت کلام آخوند به این است که در اینجا فقط یک شیء داریم که فرد خارج است و صورت ذهنیّه اصلاً چیزی نیست؟

استاد: بله، لذا ایشان توجیه کردند، یعنی به‌واسطۀ اشکالاتی که با إن قلت‌ها و إن قلت‌ها  مطرح می‌کنند، در واقع آن حرف اول را پس گرفتند. چون بحث اول این بود که روی همان صورت ذهنیّه ـ یعنی روی نفس همان صورت ـ به دو وجه نظر و اعتبار می‌شود. مثل‌اینکه ـ همان‌طور که در جلسات قبل عرض کردیم ـ فرض کنید که به یک نفر از جهات گوناگون نظر می‌شود: از یک نظر می‌بینیم که انسان است، از یک نظر می‌بینیم که عالِم است، از یک نظر می‌بینیم که آدم‌کش است، از یک نظر می‌بینیم که...؛ یعنی از جهات مختلف به این فرد نظر می‌شود. پس از جهت‌اینکه انسان است باید او را رها کرد و کاری به او نداشت، از جهت‌اینکه عالِم است باید اکرامش کرد، از جهت‌اینکه آدم کشته است باید قصاصش کرد! این صورت ذهنیّه هم از جهات مختلف به او نظر می‌شود: