بررسی دیدگاه حاجی سبزواری درباره صور علمیه و وجود ذهنی

پس ما دو چیز نداریم تا اینکه شما این صُوَر را از مقولۀ کیف بگیرید؛ چون کیف با آن موضوعی که کیف روی آن حمل می‌شود دو چیز است؛ کتاب یک چیز است و سفیدی آن یک چیز دیگر است، این سفیدی می‌رود و سیاهی روی آن می‌آید، سیاهی می‌رود و قرمزی روی آن می‌آید!

متن مرحوم حاجی در بررسی کلام ملاّصدرا و محقق دوانی دربارۀ وجود ذهنی

وَ لَیسَ ذلک الوُجُودُ وَ الظُّهُورُ لِلنَّفسِ ضَمِیمَةٌ تَزیدُ علی وُجُودِهَا و این وجود و ظهور برای نفس ضمیمه‌ای نیست که زائد بر وجود نفس بشود، اصلاً نفس آن را درست کرده است نه‌اینکه ضمیمه به نفس بشود تَکُونُ هی کَیفًا فِی النَّفسِ؛ تا اینها کیف برای نفس بشوند؛ لِأنَّ وُجُودَهَا الخارِجِیِّ لَم یَبقِ بِکُلِّیَّتِهِ چون آن وجود خارجیِ این صُوَر به کلّیّت خود اصلاً باقی نمانده است 

آن وجود خارجی متعلّق به عالَم خارج است، اگر آن وجود خارجی در کلّه و سر من بیاید، کلّه و سر من می‌ترکد! پس آن وجود خارجی به کلّیّت خود از بین رفت

وَ مَهِیّاتَهَا فِی أنفُسِهَا کُلٌّ مِن مَقُولَةٍ خَاصَّةٍ و ماهیّات این صُوَر هر کدام فی نفسه یعنی نزد خودش از مقولۀ خودش است

یعنی جوهر از مقولۀ جوهر است و عَرَض از مقولۀ عَرَض است

وَ بِاعتِبَارِ وُجُودِهَا الذِّهنِیِّ لا جُوهَرٌ وَ لا عَرَضٌ. و به اعتبار وجود ذهنی نه جوهر است و نه عَرَض

چون جوهر و عَرَض دیگر در کلّه و سر بنده نیستند بلکه مربوط به عالَم خارج هستند.

وَ ظُهُورُهَا لَدَی النَّفسِ لَیسَ سَویٰ تِلکَ المَهِیَّةِ وَ ذلک الوُجُودِ، و ظهور این صُوَر برای نفس غیر از همان ماهیّت و وجود چیز دیگری نیست؛ إذ ظُهُورُ الشَّی‌ءِ لَیسَ أمرًا یَنضَمُّ إلَیهِ زیرا ظهور شیء یک چیزی نیست که منضمّ به آن شیء بشود 

یعنی ما یک شیء داشته باشیم و یک ظهور شیء داشته باشیم! شیء و ظهور شیء هر دو یک چیز هستند، دو چیز نیستند؛ یعنی نمی‌شود که ما یک حسن آقایی داشته باشیم و یک ظهور حسن آقا! ظهورِ حسن آقا خود حسن آقا است، ما در اینجا دیگر دو چیز نداریم