بررسی دیدگاه حاجی سبزواری درباره صور علمیه و وجود ذهنی

عرض بنده طبق ادلّه‌ای که بعداً می‌گوییم و همین‌طور مطالبی که تا به‌حال کم و بیش صحبت شده است این است که وجودِ منبسط به آن وجودی می‌گویند که لا حدَّ و لا رسمَ له، لا تعیُّنَ و لاتَحَدُّدَ له است؛ یعنی هیچ حدّ و رسمی ندارد، هیچ تعیّنی ندارد. بنابراین اگر ما بخواهیم معنای وجودِ منبسط را ادراک بکنیم به همان مطلبی می‌رسیم که مرحوم حاجی در آنجا فرمودند:

مفهومُهُ من أعرفِ الأشیاء ** و کنهُهُ فی غایة الخفاء¹

چرا ایشان فرمودند که کنه وجود در غایت خفا است؟ درحالی‌که شما از هر بچه‌ای بپرسید وجود چیست؟ می‌گوید: هستی! اینکه بچه می‌گوید «آبنبات را به من بده!» پس معلوم است که برای آبنات فرضِ وجود کرده است چون بچه نمی‌گوید که آبناتِ معدوم را به من بده! اگر بچه بداند که در این اطاق آبنبات نیست هیچ‌وقت نمی‌گوید که آبنبات را بده! پس اینکه می‌گوید «بده» یعنی من این آبنبات را فرض کردم که موجود است و هستی را بر آن بار کردم و از آن‌طرف، ماهیّت این هستی را هم فهمیدم؛ به همین‌خاطر نمی‌گوید: قیچی را بده، بلکه می‌گوید آبنبات را بده! پس معلوم است که بین قیچی و آبنبات فرق می‌گذارد، بین کدو و آبنبات فرق می‌گذارد.

پس این بچه با زبان بی‌زبانی دارد مسائل مختلفی را به شما می‌گوید: اول اینکه این شیء موجود است، دوم اینکه من ماهیّت این را هم فهمیده‌ام و به‌همین‌خاطر بین آبنبات و خیار فرق می‌گذارم، بین آبنبات و لنگه‌کفش فرق می‌گذارم، سوم اینکه عوارض ذاتیّه و غیر ذاتی آن را هم می‌دانم یعنی می‌دانم که این آبنبات شیرین است و اگر این آبنبات تلخ بود من نمی‌گفتم که آن را بده! بچۀ دو سه سالۀ شما گفته است که آبنبات را بده، ولی اگر این «آبنبات بده» او را شما بشکافید می‌بینید که او چه مسائلی را یکی پس از دیگری متوجّه شده است و بعد آمده است آنها را با یک «آبنبات را بده» بیان کرده است.