اتحاد عاقل و معقول و عقل در نفس

عدم دلالت اتّحاد نفس با صُوَر، بر تغییر در اصل و حقیقت اشیاء

تلمیذ: در﴿فَأُوْلٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَهُ سَيِّ‍َٔاتِهِمۡ حَسَنٰتٖ﴾؛¹ تبدیل سیّئه به حسنه چگونه است درحالی‌که فرمودید که نفس با صُوَر اتّحاد پیدا می‌کند؟ یعنی آیا حقیقت انسان در اینجا تغییر پیدا می‌کند؟

استاد: بحث دربارۀ ﴿فَأُوْلٰٓئِكَ يُبَدِّلُ ٱللَهُ سَيِّ‍َٔاتِهِمۡ حَسَنٰتٖ﴾ در معاد شناسی² هست، که این بحثی است که شاید در جای خودش در فلسفه بیاید، که آن معصیت یا عبادتی که انسان می‌کند از چه مقوله‌ای است؟ آن معصیت یا عبادت از اتّحاد نفس با آن صورت شیئیّۀ شیء پیدا می‌شود، منتها حقیقت آن شیء یک جنبۀ عَرَضی دارد که آن جنبۀ عَرَضی همیشه با حالت نفس ـ در آن وقتی که این را انجام داده است ـ وجود دارد که حالا یا کدورت است و یا صفا. اما اصل و حقیقت آن شیء قابل تغییر نیست چون حقیقت آن، خیر و وجود است که کدورت برنمی‌دارد و آن چیزهایی که برمی‌دارد عوارضی است که بر این عارض می‌شوند، لذا در اینجا بحث تجلّی و این مسائل که پیدا می‌شود به این لحاظ است.

پس اگر شما یک کاری را به نیّت بد انجام دادید، مُهر بد به آن می‌خورد و اگر به نیّت خوب انجام دادید، مُهر خوب به آن می‌خورد. آن نیّت بد بعداً تبدیل به نیّت خوب می‌شود و نفس شما پاک می‌شود و در نتیجه یک تغییری در همۀ آن عوارض پیدا می‌شود و آن عوارض تبدیل به عوارض خوب می‌شوند. وقتی که یک شخصی زنا می‌کند، نفسِ عمل زنا که بد نیست چون نفسِ عمل زنا یک فعلی است که از باب اینکه وجود است خیلی هم خوب است، منتها اشکالی که در آن هست این است که چون خلاف دستور شارع هست مُهر بد به آن می‌خورد و کدورت می‌آورد.

مثالی برای پذیرفتن صورت‌های متعدّده توسط نفس

تلمیذ: شما فرمودید که نفس با آن صورت معصیت اتّحاد و وحدت برقرار می‌کند، پس چطور تبدیل به صورت دیگری می‌شود؟