اتحاد عاقل و معقول و عقل در نفس

پس از ترکیب دو مادّه و صورت یک مادّه و صورت ثالثی تشکیل می‌شود که هم مادّه‌اش با آن دو شیء اول فرق می‌کند و هم صورتش تفاوت می‌کند. مادّه‌اش فرق می‌کند به‌خاطر اینکه دیگر این الآن نه شکر است و نه آب بلکه یک معجون دیگری است، و صورتش فرق می‌کند چون خصوصیّاتش فرق می‌کند و چه‌بسا آن مادّه و صورت اوّلی هیچ‌گاه دارای این خصوصیّات نباشند. این دواها، عقاقیر و ترکیباتی که درست می‌کنند، تمام اینها دارای یک خصوصیّات جدیدی هستند که در همین شیمی و امثال‌ذلک آمده است، که هر شیئی ممکن است یک خاصیّتی داشته باشد ولی در ترکیب با شیء دیگر یک خاصیّت ثالث و رابعی برای آن به‌وجود بیاید. پس ما می‌بینیم که به‌واسطۀ این ترکیب خارجی یک مادّه و صورت دیگری سوای آن مادّه و صورت اول پیدا می‌شود.

عقلی بودنِ ترکیب مادّه و صورت در بحث اتّحاد عقل و عاقل و معقول

در اینجا این ترکیب منظور ما نیست بلکه منظور ما از ترکیب مادّه و صورت خارجی، ترکیب عقلی است؛ یعنی عقل می‌گوید که این شیء در خارج ـ مثل این کاغذ ـ از مادّه‌ای و از یک صورت ترکیب شده است که اگر این صورت را از دست داد، مادّۀ آن از بین نمی‌رود بلکه این مادّه یک صورت دیگری به‌خود می‌گیرد و می‌گوید اگر شما هزار لباس که بر تن من است را دربیاورید باز من یک لباس دارم، می‌گوید که من همیشه با خودم یک لباس دارم که شما هیچ‌وقت نمی‌توانید آن را دربیاورید، یعنی شما هیچ‌وقت نمی‌توانید من را بدون لباس ببینید، من با چیزهای دیگر فرق می‌کنم، من همیشه لباس دارم!

اگر این لباسی که بر تن من هست را دربیاورید، همین‌که شما دارید آن را درمی‌آورید، یک لباس دیگر از زیر آن دوباره پوشیده و روییده می‌شود! در یک آنی از آنات، در لحظه‌ای از لحظات، در یک میلیاردم ثانیه هم شما نمی‌توانید من را بدون لباس ببینید چون این خاصیّت مادّه است و بدون لباس بودنِ من، در حکم عدمِ من است. می‌گوید: