جلسه ۵۳

توضیح حمل اوّلی و شایع صناعی در وحدت علم و عالِم و معلوم

صحبت در این است که آیا اینها سه حیثیّت هستند یا همه یک حیثیّت می‌باشند؟ لا شکّ و لا شبهة که اینها در اینجا سه حیثیّت هستند: حیثیّت عالمیّت یعنی حیثیّت اِعمال، علیّت و ایجاب؛ حیثیّت معلومیّت یعنی حیثیّت معلولیّت و مفعولیّت، یعنی نفس این را درست کرده است؛ و حیثیّت علم که حالت اتّصاف نفس به این صورت معلومه است. به‌عبارت دیگر وقتی که ما به این قضیّه نظر می‌کنیم عقل ما آن را به سه جهت تحلیل می‌کند: تحلیل اول اینکه صورتی نبوده است و بعد پیدا شده است که این معلوم بالذّات است. تحلیل دوم اینکه نفس قبلاً فاعل این کار نبوده است ولی حالا این کار را انجام داده است؛ وقتی که نفس من در خواب است که فاعل این کار نیست! پس اینکه الآن نفس این کار را انجام داده است معلوم می‌شود که فاعلیّت از خود نفس بوده است، پس این می‌شود عالِم! بعد نگاه می‌کنم و می‌بینم که به‌واسطۀ این صورت، خود نفس من هم تغییر پیدا کرده است، پس اسم این را علم می‌گذارم. علم، حالت اتّصاف نفس به این صورت معلومه است.

بعد یک نگاه دیگر می‌کنم و می‌بینم که در اینجا غیر از خود نفس چیز دیگری نیست، یعنی خودش است که این کار را کرده است. پس معلوم می‌شود که تمام این سه حیثیّت، حیثیاتی هستند که عقل آنها را تحلیل و اعتبار کرده است ولی به حمل شایع صناعی یک وحدت در اینجا بیشتر نیست که همان وحدت نفس است. بنابراین ما در اینجا یک چیز بیشتر نداریم که آن یک چیز هم علم است، هم عالم است و هم معلوم! این می‌شود اتّحاد عاقل و معقول.

تلمیذ: بعضی می‌گویند که اتّحاد عاقل و معقول به‌خاطر این است که مدرکات ما بالفعل در نفس ما موجود بوده‌اند!