جلسه ۵۵

بنابراین مَظهَر عین مُظهِر است و هیچ‌گونه دوئیّتی ندارند، دوئیّت آنها فقط در حیثیّت است؛ چون این معلولِ آن مُظهِر است به این مَظهَر می‌گوییم و چون او علّت برای خودش هست، به آن می‌گوییم نفس، ذات، مقام ذات، مقام صدق و مقام خفاء! پس فقط جنبۀ اختلاف در حیثیّت را دارند اما به حمل شایع یک واحد و یک مصداق در خارج بیشتر نیست و آن مصداق فقط مقام باری تعالی است.

محدود کردن پروردگار لازمۀ مستقل دیدن کثرات

این همان مسئله‌ای است که خیلی از افراد مثل مرحوم مطهّری و امثال‌ذلک در آن گیر کرده‌اند و گفته‌اند که مسئله این‌طور نیست چون اگر ما بخواهیم بگوییم که یک موجود در خارج بیشتر نیست، این غلط است چون ما این همه موجودات و اشیاء را می‌بینیم!¹ این حرف به‌خاطر این است که:

این همان وحدت وجود و موجود است که ما تابه‌حال داشتیم دنبال آن می‌گشتیم و این همان انمحاء و فناءِ کثرت در وحدت است. بنابراین مسئلۀ وحدت در کثرت و مسئله کثرت در وحدت دیگر باید کاملاً برای ما واضح شده باشد که در اینجا فقط دو حیثیّت است و الاّ هیچ‌گونه اختلافی ندارند و به حمل شایع هم یکی بیشتر نیست.

آنهایی که این کثرات را مستقل می‌بینند، لاجرم و خواهی‌نخواهی باید برای آن وحدت هم یک حدّی قرار بدهند؛ چون آنها می‌گویند که این کثرت مستقلّ از آن وحدت است، و وقتی که این مستقلّ شد از آن وحدت که مقام هو باشد پس او هم باید محدود باشد چون نمی‌شود او نامحدود باشد و این محدود باشد، این دو با همدیگر شاخ به شاخ می‌شوند. یا شما باید حد را از او بردارید و بگویید که او آمده است و این را هم گرفته است، یا اگر می‌خواهید به این حد بزنید باید به آن هم حد بزنید، یکی کفر است و یکی ایمان است! این‌قدر مطلب دقیق است که با یک ذرّه جابه‌جایی یکی شرک و یکی هم توحید می‌شود.