جلسه ۵۸

بعد آن وجود وقتی که تنازل پیدا می‌کند ادراک به‌وجود می‌آید، حیات به‌وجود می‌آید، قدرت به‌وجود می‌آید، اراده به‌وجود می‌آید. لذا ذات پروردگار به ذاتش عالِم نیست، وقتی ذات به ذات عالِم می‌شود که بخواهد تنازل پیدا بکند و خودش را ادراک بکند. اما ذات پروردگار وجودِ بحت و بسیط است، حضور است و بس، وجود است و بس! و در ذات حد دیگر معنا ندارد!

توضیح اینکه ذات فقط وجود است و بس

لذا این بحثی است که بعداً هم ان‌شاءالله در الهیّات بمعنی الأخص خواهیم کرد که اصلاً در ذات نه علم است، نه حیات است و نه هیچ چیز دیگری در آنجا نیست. حتّی علم، حیات و قدرت را که از لوازم ذاتی وجود می‌پندارند در آنجا وجود ندارند، در آنجا فقط وجود است و بس، و علم، حیات و قدرت وصف‌های انتزاعی از خود وجود هستند؛ یعنی در مقام هو هویت، علم و حیات و قدرت باز انتزاعی هستند، نه‌اینکه در آنجا یک وصف حملی مانند اراده و امثال‌ذلک وجود داشته باشد.

روی‌این‌حساب ما می‌توانیم بگوییم اشکالی که بر مرحوم آخوند و همین‌طور مرحوم آشتیانی و امثال‌ذلک وارد می‌شود درست است و اینکه اینها عاقل را از همان حیث که عاقل است معقول فرض کرده‌اند و معقول را از همان حیثی که معقول است عاقل پنداشته‌اند سواءٌ عَقَلَهُ العاقلُ أم لا، جای تأمّل است. این مطلبی است که به نظر ما می‌رسد، ممکن است که اشتباه کرده باشیم چون جایزالخطاء هستیم. ممکن است آنها مسئله را بهتر فهمیده باشند ولی آن‌طورکه به ذهن ما می‌رسد این است. ﴿وَقُل رَّبِّ زِدۡنِي عِلۡمٗا﴾؛¹ یعنی یک وقت انسان مسئله‌ای را بیان می‌کند و بعد یک‌دفعه برای او انکشاف می‌شود که مطلب این‌طور نیست، خود ملاّصدرا هم مگر این‌طور نبوده است؟! شاید بعداً ما به این قضیّه برسیم که مطلب همین‌طور است که آقایان می‌گویند و حرف آنها درست است، بالأخره احتمال این مسئله که هست، آدم نباید که متحجّر باشد!