جلسه ۵۹

منتها صحبت در این است که بسیاری از این یقین‌های ما علم اجمالی است نه علم تفصیلی، و یقین ما یقین اجمالی است نه یقین تفصیلی. بله، این مطلب درست است و این همان قضیّه‌ای است که بسیاری از حکماء مخصوصاً بوعلی بر آن تأکید دارند که جنس و فصل واقعی اشیاء برای ما ناشناخته است و غیر از علاّم‌الغیوب کسی بر آن اطلاع ندارد.¹

ذکر چند مثال برای ناشناخته بودن جنس و فصل واقعی اشیاء

این مطلب درست است که جنس و فصل واقعی اشیاء و به‌طورکلّی صورت واقعی اشیاء برای ما مخفی است. من‌باب‌مثال شما یک بز و یک گوسفند را می‌بینید، می‌بینید که بین اینها فرق وجود دارد، حالا آیا شما درونِ بز، ذهنیّات و نفسانیّات آن را واقعاً فهمیده‌اید؟! معلوم است که آنها را نفهمیده‌اید بلکه شما فقط دیده‌اید که این بز دوتا شاخ دارد که گوسفند ندارد، این بز ریش دارد و در جلوی قافله می‌رود و این گوسفندها هم از عقب به هر کجا که او برود به دنبالش می‌روند. این دنبه ندارد آن دارد، دنبه که کاری به جوهر این گوسفند ندارد، حالا شما یک دنبه را هم به ماتحت این بز بچسبانید، این هم دنبه دار می‌شود. ولی صحبت در این است که آن چیزی که باعث شده است که بز، بز بشود و گوسفند، گوسفند بشود آن چیست؟

حالا من مطلب را از این روشن‌تر بگویم؛ حدّاقل بین شتر و بین گوسفند که فرق است و شما این را می‌دانید که شتر یک ماهیّت و خصوصیّتی دارد، و گوسفند هم یک خصوصیّت دیگری دارد. آیا صرفِ اینکه قد و ارتفاع شتر دراز و بلند است شتر، شتر است؟ پس اگر همین گوسفند را به اندازۀ شتر دراز بکنید، باید به آن هم شتر بگویید! آیا چون شتر خار می‌خورد و گوسفند نمی‌خورد شتر، شتر است؟ نه، این‌طور نیست. آیا به‌خاطر اینکه شتر کوهان دارد شتر است؟ نه، این هم نیست. خلاصه اینکه هیچ‌کدام از خصوصیّات ظاهری نمی‌توانند ملاک برای تشخیصِ ماهیّت این حیوان واقع بشوند. بله، این خصوصیّات ظاهری می‌توانند ملاک برای تمایز ماهیّات واقع بشوند یعنی همین‌قدر که ما بفهمیم که این با آن فرق می‌کند، ولی صحبت در این است که ماهیّت این شیء چه چیزی است؟