جلسه ۶۰

حالا سؤال می‌کنیم که این ماهیّت مبهمه از کجا آمده است؟ می‌گوییم که غیر از این است که عقل این زید را دید، عمرو و بکر را هم دید، و بعد آن زیدیّتِ زید یعنی اینکه زید الآن هست را گسترش داد و وسیع کرد به‌طوری‌که هم عمرو و بکر را دربربگیرد و هم تمام افرادی که قبلاً بوده‌اند و هم افرادی که فعلاً هستند و هم افرادی که در آینده خواهند آمد را شامل بشود، این کار دیگر کارِ عقل است. و وقتی کارِ عقل شد، می‌شود معقول اوّلی؛ یعنی تابه‌حال زید، محسوس بود و محسوسیّت او هم محسوسیّت مجرّده بود، یعنی صورت، صورت حسّی بود ولی چون در عقل رفته است مجرّد می‌شود. معلوم ما معلوم حسّی است، یعنی معلومی است که باز صورتِ عین خارجی دارد ولی عقل می‌آید همین صورت را گسترش می‌دهد. و وقتی آن را گسترش داد، آن را کلّی طبیعی می‌کند. لذا کلّی طبیعی عبارت است از تعمیمی که عقل به یک صورت حسّی خارجی می‌دهد و آن را بر همۀ افراد مختلفةُ‌الاصنافی که متّفقةُ‌الحقایق هستند بار می‌کند. و تمام ادراکات ما، نود درصد ادراکات ما بر همین اساس هستند.

توضیح معنای معقول اوّلی

تلمیذ: عقل برای تعمیمِ ادراکات خود و درست کردن کلّی طبیعی به عالَم خارج کار ندارد و خودش بدون لحاظ خارج طبیعت را درست می‌کند، یعنی زیدیّت زید را گسترش نداده است بلکه یک کلّی را خودش درست کرده است بدون لحاظ کردن خارج.

استاد: بالأخره عقل این کار را می‌کند یعنی عقل همانند این را می‌سازد، یعنی عقل با دیدن مشارکات این کار را کرده است. بنده می‌گویم که شما با ارتکاز ذهنی که دارید این کار را می‌کنید، و آیا اگر از اول که به دنیا می‌آمدید ندّی برای خودتان نمی‌دید باز عقلتان می‌آمد شما را دوتا فرض بکند؟! در این‌صورت عقل دیگر دوتا نمی‌دید. پس وقتی شما به دنیا آمدید خودتان و امثال خودتان را دیده‌اید، حالا در یک مورد که یک فرد داشته باشد هم عقل می‌گوید اشکال ندارد که برای این هم فرض کنید که دوتا داشته باشیم.