جلسه ۶۱

تلمیذ: در امتناع ما چیزی به‌عنوان خارج نداریم چون چیزی تحقّق پیدا نکرده است، پس چطور ما می‌گوییم که منشأ انتزاع خارجی دارد؟

استاد: ببینید شما در امتناع یک امری را در صورت ذهنی جلوی خودتان می‌گذارید ولو وهمی، بعد می‌گویید که حالا این شیء نیست، حالاکه نیست پس ممتنع است. یعنی باز شما در اینجا یک امر مفروضی را فرض کردید؛ یعنی به یک موجود وهمی نظر می‌کنید، منتها نظرتان جنبۀ وجودی ندارد، بلکه جنبۀ عدمی دارد. شما در اینجا باز از خارج انتزاع کردید، یعنی باز از خارجی که نیست انتزاع کرده‌اید، منتها آن خارجی که نیست ساختۀ ذهن شما است. یعنی شما به‌واسطۀ اشراف بر خارج، این وصف را انتزاع کرده‌اید، یعنی یک خارجی را جلوی خودتان گذاشته‌اید و بعد آن خارج را کنار زدید و عدم را به‌جای آن آورده‌اید. حالاکه عدم را به‌جای آن آوردید بعد امتناع را بر آن بار کردید. به‌طورکلّی جهات ستّه همه جزء معقولات ثانیه فلسفی هستند.

اختلاف معقول ثانی منطقی و فلسفی

منطقیّین در اینجا یک مطلب دیگری را می‌گویند، که معقولات فلسفی اعمّ از مطلب آنها است؛ آنها می‌گویند ما در معقولات اولیّه با فلاسفه متّفق هستیم که معقولات اولیّه عبارت از همان ماهیّت اشیاء هستند، یعنی شما هرچه در عالَم از جواهر و اعراض می‌بینید به آن جنبۀ کلیّتشان معقولات اولیّه هستند، و از جنبۀ خارجی خود شیء هستند، یعنی معقول نیستند بلکه محسوس هستند. می‌گویند که ما در این قضیّه با شما شریک هستیم، منتها ما معقولات ثانیه را در اصطلاح منطقی چیز دیگری می‌دانیم؛ معقول ثانی نزد ما آن چیزی است که هم ساختۀ ذهن باشد و هم وجود خارجی نداشته باشد. یعنی هم ظرف اتّصافش ذهن است و هم ظرف عروضش؛ به‌عبارت‌دیگر هم ذهن آن را می‌سازد، و هم آن چیزی را که ساخته است بر یک ساختۀ ذهنی خودش حمل می‌کند، در اینجا به خارج اصلاً کار نداریم.