جلسه ۶۱

پس معقولات ثانیه عبارت از آن کلّیات، عمومات و امور معقولی هستند که وجودِ این امور معقول در ذهن است، یعنی ظرف عروضشان در ذهن است، یعنی ذهن اینها را می‌سازد، به‌وجود می‌آورد و خلق می‌کند. حالا یا منشأ انتزاع آنها در خارج است یا منشأ انتزاعشان در خارج نیست؛ یعنی یا در قبال آنچه که در ذهن است، در خارج یک امری نیست و یا اینکه در خارج یک امری هست که آن امر بالفعل خارجی، متّصف به آن وصف است، یا به عبارت مرحوم حاجی مصداق برای آن امر ذهنی ما است. مانند همان ابوّتی که گفتیم؛ أب یک امر ذهنی است که ذهن آن را می‌سازد، ولی یک شیء در خارج هست که من آن را نشان می‌دهم و می‌گویم مصداق این أب که من الآن در ذهن خودم ساخته‌ام همین شخص در خارج است. منتها مصداق انتزاعی او این است، نه‌اینکه این مصداق واقعی او باشد یعنی نه‌اینکه این اتّصاف را از ماهیّت خود این شیء خارجی گرفته باشیم. یعنی آن چیزی را که ذهن من ساخته است، مابإزاء ماهوی خارجی ندارد، چون مابإزاء ماهوی خارجی همین گوشت، پوست، استخوان، ابرو، رنگ صورت و امثال اینها است؛ چه عوارض و چه خود جوهر. پس آن شیء خارجی، مصداق ماهوی آن شیء ذهنی من نیست بلکه مصداق وصفی و انتزاعی آن شیء ذهنی من است.

ذکر چند مثال برای معقول ثانی فلسفی

یا مانند شیئیّت؛ من می‌گویم که این فرش، شیء است، این دیوار، شیء است، این میز، شیء است، این آقا، شیء است. شیئیّت به معنای چیز و چیز بودن یک عنوان کلّی است؛ چیز یعنی یک حقیقتی که دارای ماهیّت است و آن ماهیّت، وجود آن را تشکیل می‌دهد. اینکه می‌گویم زید، شیء است منظورم این نیست که این زید، چشم، گوش، ابرو و هیکل دارد، نفس نباتی، حیوانی و انسانی دارد، و علاوۀ بر اینها یک شیئیّتی هم به‌عنوان چیز بودن دارد.