جلسه ۶۵

بسم الله الرحمن الرّحیم

بحث تکثّر وجود به ماهیّات و قول به تشکیک

بحث تکثّر وجود به ماهیّات و قول به تشکیک، بحثی است که قبلاً کم‌وبیش دربارۀ آن صحبت شد، و بحثی است که منافات با مسئلۀ وحدت وجود ندارد و در مقابل آن نیست ـ چطور اینکه بعضی خواسته‌اند این را مطرح بکنند ـ بلکه بحث وحدت حقیقت وجود به‌جای خودش است و بحث قول به تشکیک هم به جای خودش است.

ما در مسئلۀ قول به تشکیک می‌توانیم بحث را به دو نحوه مطرح بکنیم، که البتّه بین حکماء به یک نحو مطرح شده است ولی ما می‌توانیم برای آن، شقّ دومی هم پیدا بکنیم. شِقِّ اول این است که بحث در وجودات طبیعی و عالم طَبع، راجع به تکثّر وجود است، یعنی کثرت عَرضیّه که عبارت از تعلّق وجود به صورت و مادّه است. مانند کثرت کتاب، دفتر، فرش، زمین، آسمان، آهن، چدن، شیشه، انسان، فرس و... را کثرت عَرضیّه می‌گوییم. تمام اشیاء عالم طَبع از نقطه‌نظر وجودشان محدود به مادّه و صورت هستند، و یک وجود با تعلّق به مادّه و صورت در عَرضِ وجود دیگر قرار می‌گیرد. پس این وجود در اینجا حد می‌خورد و حدِّ آن هم عبارت است از همان صورت و مادّه‌ای که در اینجا دارد، این مطلب روشن است و در آن مسئله‌ای نیست.

معنی کثرت در عالَم مجرّدات

حالا سراغ عالَم غیر طبع که عالَم مجرّدات است می‌آییم، در آنجا هم ما مَیز می‌بینیم، و مَیز دلالت بر دوئیّت، غیریّت و حدود ماهوی می‌کند. حالا می‌گوییم که کثرت در آنجا به چه معنا است؟ آیا در آنجا هم کثرت به همین معنای مادّه و صورت داشتن است و کثرت، کثرت عَرضیّه است، یا اینکه کثرت در آنجا کثرت تشکیکی است، یعنی در آنجا بر اساس خود شدّت و ضعف، قوّه و فعل، اوّلیّت و اولویّت و تقدّم و تأخّر است که حدودِ ماهوی وجود، ظهور پیدا می‌کنند؟