جلسه ۶۵

پس بنا بر مَسلک تشکیک در وجود، آن چیزی که باعث اشتراک بین موجودات است همان حقیقتِ وجود است، و آن چیزی که باعث افتراق بین آنها است، همان شدّت و ضعف و اقوائیّت و غیر اقوائیّت است. چطور اینکه آن چیزی که در تکثّرات بالماهیّة باعث اختلاف است عبارت از همان صورت شیء است، اما در مادّۀ شیء اختلافی وجود ندارد. این نظرِ قائلین به تشکیک در وجود است.

کلام قائلین به منافات تشکیک در وجود با وحدتِ بالصّرافۀ وجود

بعضی این مسئلۀ تشکیک در وجود را منافی با وحدتِ بالصّرافۀ وجود دانسته‌اند، و از عبارات عرفاء در کتابهایشان مخصوصاً در همین رسالۀ توحید علمی و عینی برمی‌آید که آقا شیخ محمّدحسین اصفهانی رحمة الله علیه قائل به تشکیک در وجود است و این تشکیک در وجود را رتبه‌ای سوای رتبۀ دیگر می‌داند، نه‌اینکه هر رتبه را رتبه‌ای متنازلِ از رتبۀ دیگر بداند،¹ و لذا این مسئلۀ تشکیک در وجود باعث شده است که در انمحاء وجودِ دانی در وجودِ عالی‌قدری شبهه و شک به‌وجود بیاید. یعنی چطور اینکه در مُشَکّکات هر رتبه‌ای با رتبۀ دیگر امتیاز دارد و برای خود تعیّنی دارد، اینها مسئلۀ تشکیک در وجود در عوالم عِلوی را هم به همین معنا گرفته‌اند.

نور خورشید و نور یک شمع هر دو نور هستند ولی دو منشأ دارند و دو مَظهَر و ظهور هستند. نورِ یک چراغ، نور است و نور ماه هم نور است و به هر دو نور می‌گویند اگرچه حقیقت آنها یکی است، ولی این حقیقت چون منشأ و حدود متفاوت و مختلفی دارد لذا نه نور ماه داخل در نور چراغ می‌شود و نه نور چراغ داخل در نور ماه می‌شود، یعنی هر کدام برای خودشان یک حقیقت و یک حدّیّتی دارند که از آن حدّیّت تجاوز نمی‌کنند. بنابراین مسلک اشکالات بسیاری وارد می‌شود؛ در مورد مسئلۀ علّیّت و در نحوۀ نزولِ سیر وجود اشکال پیدا می‌شود، و هم‌چنین اشکالاتی که مرحوم آقا سید احمد کربلایی رضوان الله علیه و امثال ایشان که از عرفای شامخین هستند، بر نظریّه تشکیک وجود وارد می‌کنند و اشکالاتشان هم صحیح است.