جلسه ۶۵

و اگر نخواهیم کلام ایشان را توجیه بکنیم باید بگوییم که ایشان قول به تشکیک را به همان معنای قول فهلویّون گرفته‌اند که قبلاً بحثش گذشت، که قائل به اختلاف مراتب وجود بودند و هر وجود را به‌صورت منحاز و جدای از وجود دیگر می‌پذیرفتند. پس اگر نخواهیم کلام ایشان را توجیه بکنیم باید بگوییم که قول به تشکیک ایشان همان قول فهلویّون است. اما اگر بخواهیم یک خُرده انصاف به خرج بدهیم و بخواهیم با دید «ضَع امر أخیکَ علی أحسَنِهِ»¹ کلام ایشان را بررسی بکنیم باید بگوییم که مرحوم حاجی هم در اینجا قائل به همین مطلبی که عرض کردیم هستند.

بعد در اینجا دیگر مسئلۀ مهمّی نیست، وارد این می‌شوند که مَیز بین دو شیء یا به تمام ذات است که جنس و فصل باشد، یا به بعض آن است و یا به مقارناتش است که اینها مطالبی است که دیگر می‌خوانیم.

متن مرحوم حاجی در تکثّر وجود به ماهیّات و حقیقت مشکّکه بودن آن

غُرَرٌ فی أنّ تَکَثٌّرَ الوُجودِ بِالمَهیّاتِ و أنَّهُ مَقولٌ بِالتَّشکیکِ‌

بِکَثرَةِ المَوضوعِ و المُرادُ بِهِ ما یُقابِلُ المَحمولِ و مِصداقُهُ المَهیَّةُ، قد تَکَثَّرا أی الوجودُ، و إلّا فالشَّی‌ءُ بِنَفسِهِ لا یَتَثَنّیٰ و لا یَتَکَرَّرُ. و کَونُهُ أی کَونُ الوُجودِ مُشَکِّکًا قد ظَهَرا أی سابِقًا عندَ قَولِنا: «الفَهلَویّونُ إلی آخِرِهِ».

ثُمَّ لَمّا خَرَجَ مِن هذا البَیتِ أنَّ فی الوُجودِ کَثرَتَینِ إحداهُما کَونُهُ إنسانًا و فَرَسًا و شَجَرًا و حَجَرًا و غیرَ ذٰلِکَ و الثّانیَةُ کَونُهُ مُقَدِّمًا و مُؤَخِّرًا و شَدیدًا و ضَعیفًا و نَحوَ ذٰلِکَ، اَرَدنا أن نُبَیِّنَ أنَّ التَکَثُّرَ عَلَی الوَجهِ الثّانی لَیسَ تَکَثُّرًا فی الحَقیقَةِ و لا یَنثَلِمُ بِهِ وحدَةُ الطَبیعَةِ المُشَکِّکَةِ.

فَقُلنا مِن رَأسٍ: المَیزُ بَینَ کُلِّ شَیئَینِ إمّا بِتَمامِ الذّاتِ کالأجناسِ العالیَةِ و أنواعِها کُلٌّ مَعَ الآخَرِ، أو بَعضِها أی بَعضِ الذّاتِ کالإنسانِ و الفَرَسِ، أو جاءَ المَیزُ بِمُنضَمّاتٍ و عَوارِضٍ غَریبَةٍ کَزَیدٍ و عَمروٍ.

وَ المَشّائونَ حَصَروا أقسامَ التَّمایُزَ فی هذه الثّلاثَةِ و لَم یَتَفَطَّنوا بِقِسمٍ رابِعٍ تَفَطَّنَ بِهِ الإشراقیّونَ کَما قُلنا بِالنَّقصِ و الکَمالِ فی أصلِ الماهیَّةِ الواحِدَةِ و سِنخِها بِأن یَکونَ النّاقِصُ و الکامِلُ کِلاهُما مِن تِلکَ الحَقیقَةِ أیضًا یَجوزُ عندَ الطائِفَةِ الإشراقیَّةِ کَما بَیَّنا فی حَقیقَةِ الوُجودِ. فالمَیزُ بَینَ هذا الناقِصِ و هذا الکامِلِ لَیسَ بِتَمامِ ذاتَیهِما بِأن یَکونا ماهیَّتَینِ و لا بِالفُصولِ إذ کانا بَسیطَینِ و لا بِالعَوارِضِ و إلّا لَکانَ مُتَواطِئًا، هذا خُلفٌ بَل بِکَمالٍ مِن نَفسِ الحَقیقَةِ و نَقصٍ کذلک بِأن یَکونَ النّاقِصُ و الکامِلُ مُمتازَینِ بِتَمامِ ذاتَیهِما البَسیطَتَینِ لا بِأن یَکونا ماهیَّتَینِ بَل بِأن یَکونا ماهیَّةً واحِدَةً مَقولَةً بِالتَّشکیکِ. فالخَطّانِ المُتَفاوَتانِ بِکَمالیَّةِ الخَطِّ و نَقصِهِ ما زادَ بِهِ أحَدُهُما عَلَی الآخَرِ هو کَما ساویٰ بِهِ فی الحَقیقَةِ.