جلسه ۷۱

مسئلۀ ما تا اینجا مسئلۀ تمایز بین اعدام بود، ولی مطلبی که در اینجا هست و مطلب مهمّی هم در فلسفه است، و در بسیاری از مباحث به‌درد می‌خورد؛ من‌باب‌مثال این بحث در مباحث معاد، در مباحث خیلی دقیق فناء و بقاء عینِ ثابت در اسماء و صفات وجودی، در مباحث عدم تکرار در تجلّی و الواحِدُ لا یَصدُرُ مِنهُ إلّا الواحد مطرح می‌شود و بحث خیلی مهمّی است، و آن بحث عبارت است از اینکه المَعدومُ لا یُعادُ بِعَینِهِ؛ چیزی که مُهر عدم بر آن خورده است یعنی چیزی که سابقاً در یک برهه و زمانی وجود داشته است و الآن نیست، بعینه برنمی‌گردد.

بحث عدم اعادۀ معدوم بعینه یک بحث اطلاقی است که هم شامل مجرّدات می‌شود و هم شامل مادیّات، ولی معمولاً فلاسفه فقط بحث را در مسائل مادیّات برده‌اند و زمان و مکان را مطرح کرده‌اند، البتّه چون هنوز این بحث را مطالعه نکرده‌ام، نمی‌دانم سابق آن را در کجا دیده‌ام. البتّه بحث مادیّات را هم شامل می‌شود، به‌جهت اینکه اگر زیدی که در سنه و روز فلان، وجود خارجی داشت از بین برود، بعد امکان ندارد که همان زمان و مکان و همان مقارنات و مشخّصات و شرائط خارجیّه دوباره برای زید تحقّق پیدا بکنند، یعنی مسئله نمی‌شود که به این کیفیت باشد.

و اگر ما بخواهیم باز این بحث را گسترش بدهیم، در بحث بسط و قبض زمان که در کتاب روح مجرّد اسمی از آن به میان آورده‌اند،¹ این مسئله خیلی به‌درد می‌خورد، که چطور ممکن است یک زمان، باز بشود و یک زمان بسته بشود. منتها اگر بخواهد این بحث گسترش پیدا بکند خیلی طولانی می‌شود، ولی همین‌قدر به‌عنوان فهرست‌گونه، زودگذر و اجمالی فقط به ذکر مواردی که این بحث می‌تواند در آن موارد مؤثّر باشد اکتفا می‌کنیم. و اگر بخواهیم بحث عدم اعادۀ معدوم را به‌صورت مفصّل بحث بکنیم شاید کمتر از ده جلسه نشود، منتها من خیال می‌کنم که این بحث‌های دیگر بماند، اما فی‌الجمله به بحث الواحِدُ لا یَصدُرُ مِنهُ إلّا الواحد و عدم تکرار در تجلّی را که خود مرحوم حاجی در اینجا مثال زده‌اند تا حدود مختصری متعرّض بشویم و بگذریم.