جلسه ۷۲

ترکیب در ذات پروردگار لازمۀ جدایی حادث از قدیم

بنابراین مسئلۀ حدوث به این معنا نیست که آن حادث از قدیم جدا می‌شود و دنبال کار خودش می‌رود و آن قدیم سر جای خودش باقی است، و نه به این معنا است که یک تکّه از قدیم به‌صورت حادث درمی‌آید و از او جدا می‌شود که لازمۀ ترکیب است، و نه به این معنا است که فقط یک ارتباطی بین این حادث و قدیم است که عوام النّاس قائل به آن هستند، می‌گویند که یک وجودی جدای از خداوند هست که خداوند بر این وجودِ جدا احاطه دارد، درست مانند اینکه این کتاب یک وجودی جدای از من است ولی من بر این کتاب احاطه دارم، نه احاطۀ قیّومی بلکه احاطه در اینجا احاطۀ عَرَضی است یعنی من می‌توانم این کتاب را در دستم بگیرم، این طرف و آن‌طرف ببرم و حرکتش بدهم. امروزی‌ها یعنی امروز و قدیم، یعنی علماء ظاهر همین را می‌گویند، اینها می‌گویند که پروردگار متعال خلایق را خلق کرده است.

لزوم قائل شدن به تعطیل در قول غیر حکماء برای کیفیت خلق عالَم

اگر از آنها بپرسیم که آیا این خلایق وجود دارند یا وجود ندارند؟ می‌گویند که وجود دارند. می‌گوییم که این وجودشان از کجا آمده است یعنی خدا اینها را از کجا خلق کرده است، آیا از ذات خودش اینها را جدا کرده است و خلق کرده است؟ می‌گویند که از ذات خودش که نمی‌شود جدا بکنند! می‌گویند که با اراده‌اش خلق کرده است، می‌گوییم درست است که با اراده خلق کرده است، روی چشممان، ما هم قبول داریم ولی بالأخره مایۀ آنها را از کجا آورد، آیا از یک عالَمی غیر از وجود خودش آورده است؟

شما اگر بخواهید من‌باب‌مثال یک خشت و آجر هم بسازید بالأخره باید خاکش را از یک جایی بردارید و بعد توی کوره بگذارید. حالا سؤال می‌کنیم که این وجودِ زید خاکش از کجا آمده است؟ می‌گویند که از زمین آمده است، می‌گوییم که این زمین از کجا آمده است؟ یک فکری می‌کنند و می‌گویند که بالأخره همۀ اینها یک وقتی با هم بوده‌اند، می‌گوییم وقتی که اینها همه با هم بودند آیا خدا آن را خلق کرده است یا خلق نکرده است؟ می‌گویند که درست است خلق کرده است. می‌گوییم که از کجا اینها را خلق کرده است؛ آیا از وجود خودش جدا کرده است، یعنی اول یک کرۀ واحد را تشکیل داد و بعد آن را تکّه‌تکّه کرده است، یا اینها را از یک عالَم دیگری غیر از وجود خودش خلق کرده است؟ می‌گویند از وجود خودش که نمی‌شود جدا بکند ـ این‌قدر را دیگر می‌فهمند ـ پس از یک عالَم دیگری خلق کرده است. می‌گوییم پس غیر از وجود خدا یک عالَم دیگری هم هست؟ می‌گویند که عالَم دیگری نیست بلکه خدا در اینجا اراده کرده است و خلق کرده است.