جلسه ۷۵

تقریر جواب این است که امتناع به‌خاطر امرِ لازم برای ماهیّت نیست بلکه به‌خاطر وجودِ خارج است، (هر چیزی که وجود پیدا کرد دیگر امکان ندارد همان وجود بعینه در آنِ بعدی باشد) و یا به‌خاطر ماهیّتِ موجود بعد از عدم است، (یعنی ماهیّتی که وجود به آن تعلّق گرفته باشد.)

معنای امکان، خلاف اعتقاد جازم یعنی احتمال است، در مثل این قول حکماء که گفته‌اند: تا برهان محکمی چیزی را دفع نکرده است قائل به امکان آن باش. (منظور از امکان در اینجا خلافِ اعتقاد جازم است که همان امکان وقوعی است یعنی احتمال عرفی بدهد که شاید باشد.) «ما» در «ما لم یَذُدهُ» موصوله است و «لم یَذُدهُ» یعنی «لم یَدفَعُهُ».

دلیل دوم قائلین به جواز اعاده

این کلام اشاره به جواب اقناعی دلیل دیگر است؛ دلیل دوم متکلّمین بر جواز اعاده: اصل و قاعده در هر چیزی که دلیل بر امتناع و وجوبش نیست امکان است، (یعنی در هر چیزی که نمی‌توانیم دلیل برای امتناع یا وجوب آن بیاوریم شما بگویید که ممکن است.) همان‌طور که حکماء گفته‌اند: آنچه به گوش تو از امور غریب خورد آن را در امکان بینداز یعنی به امکانش معتقد باش، تا وقتی که برهانی علیه آن استوار نشده است و آن را دفع نکرده است.

جواب: (جواب از این مطلب آنها این است که چه کسی گفته است که ما دلیلی بر امتناع و وجوب آن نداریم، ما در اینجا دلیل بر امتناع آن داریم.) تمسّک به اصل بعد از اقامۀ دلیل بر امتناع، امرِ غریبی است و بعد تازه در این حرف جای اشکال است. (شاید اشاره به همان مسئله‌ای باشد که عرض کردیم؛ که به‌فرض منظور از امکان در اینجا امکان ذاتی باشد ولی چون امکان از اوصاف ماهیّت است که تعلّق به وجود گرفته است باز اشکال باقی است. بنابراین لازم نیست که امکان را به معنای احتمال بگیریم بلکه اگر به معنای همان امکان ذاتی هم بگیریم باز اشکال در اینجا وارد است و دلیل اینها تمام نیست. البتّه خود مرحوم حاجی در حاشیه این فیه ما فیه را معنی کرده‌اند اما ممکن است که اشاره به همین جهتی که عرض کردیم هم باشد.)