جلسه ۷۵

و معنای آنچه که حکماء گفته‌اند این است که چیزی را که دلیل بر وجوب و امتناعش نداریم نباید انکار بکنیم بلکه در همان سنبله و بقعۀ احتمال عقلی آن را نگه بدارید، نه‌اینکه به امکان ذاتی آن معتقد شد.»

چون شما وقتی می‌توانید امکان ذاتی را برای چیزی اثبات بکنید که دلیل بر امکان ذاتی داشته باشید، پس کسی که نسبت به حدود و رسوم یک عین و چیزی جاهل است، نمی‌تواند امکان ذاتی را بر آن ماهیّت حمل بکند. امکان ذاتی وقتی بر ماهیّتی حمل می‌شود که دلیلی بر وجود خارجی آن داشته باشید، اما اگر دلیل نداشته باشید باید آن را بر امکان عرفی حمل بکنید نه امکان ذاتی! پس امکان ذاتی دلیل می‌خواهد ولی امکان عرفی، یعنی اینکه می‌گویند احتمالاً ممکن است، نیازی به دلیل ندارد؛ چون انسان قبل از اینکه وارد در دلیل و برهان بشود می‌تواند فعلاً بگوید ممکن است تا بعد دنبال دلیلش برود و ببیند که آیا دلیل آن را به امتناع می‌رساند یا به وجوب می‌رساند یا به امکان می‌رساند؟

یکی نبودن امکان ذاتی و امکان عرفی

تلمیذ: آیا امکان عرفی همان امکان ذاتی نیست؟

استاد: نه، امکان عرفی به‌خاطر جهل است؛ من‌باب‌مثال من می‌گویم که یک چیزی درست کرده‌اند که انسان سوارش می‌شود و همین‌طور بال می‌زند و بالا می‌رود و با همین بدن بالا می‌رود تا از لایۀ اُزُن هم می‌گذرد و همین‌طور می‌رود تا به کره ماه برسد! یعنی اگر من همین‌طور بدون دلیل چیزی گفتم شما سریع نگویید نه! این نیست و وجود ندارد، بلکه شما بگویید که ممکن است باشد یعنی محتمل‌الوقوع است. بعد سراغ دلیل می‌رویم و می‌فهمیم که اصلاً امکان ندارد انسان با این جسم از لایۀ اُزُن بگذرد. وقتی سراغ علم و برهان رفتید و دلیل آن را پیدا کردید، می‌بینید که اصلاً این، امکان ذاتی ندارد بلکه امتناع ذاتی دارد.

پس امکان ذاتی با امکان عرفی فرق می‌کند. اینکه حکماء گفته‌اند وقتی کسی در مجلسی حرفی می‌زند فوری در ذوقش نزنید، این است که وقتی که هنوز دلیل بر علیه او پیدا نکرده‌اید نگویید نمی‌شود؛ چون گفتنِ نمی‌شود و ممکن نیست کار افرادی است که قضاوت عجولانه می‌کنند. پس بگویید ممکن است ولی حکم به امکان ذاتی آن نکنید، وقتی حکم به امکان ذاتی آن بکنید که سراغ دلیل بروید؛ وقتی سراغ دلیل رفتید و دیدید که ممکن‌الوجود است بگویید بله، ممکن ذاتی است.