جلسه ۸۰

و ایضاً چگونه نفس قوام ماهیت مصحح حمل وجود است، چگونه خود قوام ماهیت می‌شود خود وجود را به‌سمت خود بکشاند درحالی‌که ماهیت نه موجود است و نه معدوم و اگر مصحّح حمل وجود باشد لازم می‌آید یک شیء از امکان ذاتی به وجود ذاتی منقلب بشود، همان‌طور که در أسفار آمده است. چون ماهیت نسبت به وجود و حمل وجود، امکان ذاتی است اگر خود نفس ماهیت مثل آهنربا به سمت خودش بکشاند بنابراین این ماهیت در هر وقتی که بوده این وجود هم با آن بوده است و ثابتات ازلیه پیدا می‌شود و انقلاب پیدا می‌شود که یک شیئی از امکان به ضرورت برگردد. این‌هم مطالب ایشان بود.

گفتیم که اشراقیین قائل شدند به اینکه تحقق در عالم و علّیت تعلق به ماهیت می‌گیرد این را اشراقیین می‌گویند.

و قد مَشَی المشاءُ نحوَ الباقی. لکن محققوهم مَشوا إلی جَانبِ مجعولیةِ الوجود و غیرِهم إلی مجعولیةِ الاتصافِ و صیرورةِ الماهیةِ موجودةً.¹

اینها گفتند که اینکه ماهیت موجود می‌شود اتصاف این ماهیت به وجود تعلق گرفته است یعنی نه به خود ماهیت تعلق گرفته است و نه به وجود تعلق گرفته است به هیچ‌کدام، ماهیت قبل از اینکه وجود به آن تعلق بگیرد لا موجود و لا معدوم بود، حالا این ماهیت که می‌خواهد موجود بشود، به این اتصافش جعل تعلق می‌گیرد، این مسئله [خیلی] مسئلۀ سخیفی است چون اتصاف همیشه قائل به طرفین است، ما باید دو چیز داشته باشیم فرض کنید وقتی که می‌گوییم: «زیدٌ قائمٌ» باید یک زیدی داشته باشیم یک قیامی هم داشته باشیم این قیام را متّصف به زید بکنیم، اتصاف در واقع ربط بین صفت و موصوف است و ربط بین صفت و موصوف در جایی است که قبلاً صفت و موصوف وجود داشته باشند، اگر قبلاً وجود داشته بودند پس جعل به چه چیزی تعلق می‌گیرد؟! شما که می‌گویید: ماهیت بوده، وجود هم بوده، جعل به اتصاف ماهیت به وجود تعلق گرفته است! یعنی خدا بین یک ماهیتی که بود و وجودی که بود آشتی برقرار کرده است، درست مثل یک زن و مردی که با هم قهر کنند، زن آن‌طرف برود، مرد هم آن‌طرف برود بعد یکی واسطه شود بگوید: این‌قدر قهر خوب نیست، بیایید با هم آشتی کنید، چرا جدای از هم می‌خوابید، بیاید اینها را به‌هم نزدیک بکند! این من‌باب‌مثال اتصاف می‌شود. این ربط بین این و بین آن، متفرّع بر این است که قبلاً این دوتا باشند، پس اینکه هرچه بوده هست؛ ماهیت که بود، وجود هم که بود پس چه چیزی را خدا خلق کرده است؟!