جلسه ۸۶

و إلی مِثالِه أَشَرْنا بِقَولِنا ثُمَّتَ ـ عاطفة ـ کالمفروضِ واجبینِ‌ إذ لا علاقةً لزومیةً اقتضائیةً بَینَهُما و إلاّ لم یَکونَا أو أحدُهُما واجباً هذا خُلفٌ فکُلُّ واحدٍ مِنهما لا یَأبَی عن وجودِ الآخَرِ و لا عن عَدَمِه. و هذا الفَرْضُ لَه فَوائدٌ عِلْمِیَّةٌ أخریٰ کما فِی مسألَةِ نَفیِ الأجزاءِ عن الواجبِ و غَیرِها. ¹

این یک فوائد علمیه‌ای دارد ... حالا ما این امکان بالقیاس إلی الغیر را در اینجا برای شما مثال می‌زنیم، «مثل‌اینکه شما دو واجب را در‌نظر بگیرید که هیچ علاقۀ لزومیۀ اقتضائیه‌ای که یکی بر دیگری تأثیر بگذارد بین دو واجب نیست والاّ یکی از اینها یا هر دو واجب نبودند، هذا خُلفٌ». اگر شما دو واجب را در‌نظر بگیرید؛ من الآن از ناحیۀ غیر، واجب هستم و شما هم از ناحیۀ علت، واجب هستید آیا ارتباطی با من دارید؟! بحث ما در اینجا وجوب بالذات نیست، آن را در وجوب بالذات می‌کشانیم ولو واجب بالغیر، ما دو واجب بالغیر را در‌نظر می‌گیریم، هر دو برای خودشان هستند یا دو چیزی که واجب هستند از ناحیۀ غیر به آنها وجود اعطا می‌شود، آیا اینها نسبت به هم هیچ علاقۀ لزومیه‌ای دارند؟! ندارند. این‌طور نیست که اگر این نباشد آن هم نباشد، هر دو یک علت برای خود دارند آن‌وقت ما این دو علت را تصور می‌کنیم ـ دو علت یا دو معلول؛ از این نقطه‌نظر فرق نمی‌کند ـ وجود این نسبت به دیگری هیچ لزومی ندارد، عدم آن هم نسبت به دیگری هیچ لزومی ندارد، این‌طور نیست که اگر این نباشد آن هم نباید باشد، ممکن است این نباشد و دیگری باشد. زید و عمرو با هم هستند، وجوبشان هم بالغیر است، این‌طور نیست که اگر زید بمیرد، عمرو هم باید بیفتد ـ البتّه بعضی‌ها هستند که تا یکی مُرد دیگری هم می‌میرد! ـ این‌طور هم نیست که اگر این وجود پیدا کرد آن هم پیدا کند، هر کدام برای خود علتی دارند، اینها علاقۀ لزومیه ندارند.