جلسه ۸۶

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرّحیم

اقسام مواد ثلاث

غررٌ فی بیانِ أقسام کل واحدٍ مِن الموادِ الثلاث‌:

سه جهت در قضایا وجود دارد؛ امکان، امتناع و دیگری وجوب است. هر کدام از این سه‌تا، یا بالذات یا بالغیر و یا بالامتناع هستند. بالذات آن است که نشئت گرفته از نفس ماهوی خود آن شیء به لحاظ وجود است. وقتی که می‌گوییم: «زید ممکنٌ بالذات» یعنی امکان از حاقّ ماهیت ذات به لحاظ اجازۀ وجود نشئت می‌گیرد چون خود ماهیت مِن حیثُ هی، صرف نظر از وجود، امکان عارض بر آن نیست چون ماهیت نسبت به وجود و به اضافۀ وجود لحاظ می‌شود، آیا نسبت به وجود ممکن است؟ ولی اگر ما خود ماهیت را به ذات خودش لحاظ کردیم و آن را در مقایسه با اجزای خودش در‌نظر گرفتیم، آن‌وقت دیگر ماهیت نسبت به اجزای خودش ... و همین‌طور؛ لذا فعلاً صحبت در ماهیات حتی به لحاظ و اضافۀ وجود است که یا بالذات هستند یعنی کیف ذاتاً بر آنها بار می‌شود و غیری بر این عروض دخالت ندارد.

من‌باب‌مثال ماهیت ... را در‌نظر بگیرید امکان ذاتاً بر اتصاف وجود حمل نمی‌شود، یعنی چه؟ یعنی خود این موضوعیت که خدایی هست که اختصاص به وجوب و عدم ندارد. اگر علتش بیاید، ...، علتش نیاید ... .

امتناع ذاتی به آن ماهیتی می‌گویند که از نظر اتصاف به وجوب، ذاتاً محال و ممتنع است مانند شریک‌الباری، مانند وجود شیء و عدم شیء در آنِ واحد و دور اینها امتناع ذاتی دارند، یعنی اگر بخواهند به وجوب متّصف شوند محال است که اضافه‌ای در خارج ... .

وجوب ذاتی هم به آن ذاتی اطلاق می‌شود که از نقطه‌نظر اتصاف به وجوب، ضرورت را برای خودش دارا باشد و نیازی به جاعل ندارد. حالا وصف دیگری بر اینها داریم که آن وصف غیریت است: امکان بالغیر و واجب بالغیر و امتناع بالغیر.