جلسه ۸۶

20ـ غُرَرٌ فی بیانِ أقسامِ کلِّ واحدٍ مِن الموادِ الثَّلاثِ‌:

و کلُّ واحدٍ مِن الوُجوبِ و الإمکانِ و الامتناع‌ِ لَدَی الأکیاسِ بالذَّاتِ و الغیرِ أی و بِالغیرِ و بالقیاسِ‌. فَیَحَصُلُ مِن ضَربِ ثلاثةٍ فی ثلاثةٍ تسعةٌ مثلُ الوُجوبِ بالذَّاتِ و الوُجوبِ بالغیرِ و الوُجوبِ بالقیاسِ إلی الغیرِ و قِس علیهِ الباقی.

إِلاّ فی الإمْکانِ الغَیریِّ‌ أَی الإِمکانِ بِالْغَیرِ سلبَ‌ مِن أقسامِه. فَبقیَ الأَقسامُ المُتحقَّقةِ ثَمانیةٌ.¹

[این غرر در بیان اقسام هریک از مواد ثلاث است و هریک از وجوب و امکان و امتناع در نزد زیرکان (سه قسم است)؛ بالذات و بالغیر و بالقیاس، پس حاصل می‌شود از ضرب سه در سه، نه قسم مثل وجوب بالذات و وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس إلی الغیر و بر همین اساس بقیّه را مقایسه کن.]

مگر در یک ماده که امکان باشد، امکان بالغیر از اقسام نه گانه سلب می‌شود، هشت‌تا باقی می‌ماند.

حالا چرا سلب می‌شود؟ هر کدام از مواد که بالذات هستند وجوب آنها سلب نمی‌شود، یعنی اگر ما یک واجب بالذات داشته باشیم برنمی‌گردد تا واجب بالغیر یا ممکن یا ممتنع شود. اگر چیزی ذاتاً یک شیء را دارد، دیگر از آن سلب نمی‌شود یا فرض کنید اگر امکان بالذات داشته باشیم مثل ماهیات، برنمی‌گردد تا واجب بالذات شود یا اگر ماهیتی امتناع بالذات داشته باشد، برنمی‌گردد تا ممکن بالذات شود، ذاتیِ هر کدام از این سه مورد به دیگری تبدیل نمی‌شود. بله، بالغیر و بالقیاس إلی الغیر می‌شود اما اینکه ذاتی دیگری شود مثلاً وجوب ذاتی مثل پروردگار بر‌گردد تا ممکن ذاتی شود، انقلاب لازم است چون بالأخره این صفت بالذات است و بالقیاس بالغیر نیست، وقتی بالذات باشد دیگر برنمی‌گردد تا چیز دیگری شود.

فَلَیسَ ما بالذَّاتِ مِنها أی مِن کلِّ واحدةٍ مِن هذه الموادِ یَنْقَلِبُ‌ إلی الأخری. ذِکرُ هذه المسألةِ بالفاءِ المفیدةِ للسببیةِ للإشعارِ بِدَلیلِ امتناعِ الإمکانِ بالغیرِ إذ لو کان الشی‌ءُ ممکناً بالغیرِ فإمّا أن یَکونَ فی حدِّ ذاتِه واجباً أو ممتنعاً أو ممکناً إذ القسمةُ إلی الثلاثةِ علی سبیلِ الانفصالِ الحقیقیِ فلا یَجوزُ الخلوُّ عنها.²