جلسه ۸۸

اگر آن ممکن موجود باشد پس به‌لحاظ وجوب، آن محمول برای آن ضرورت دارد اگر آن ممکن معدوم باشد، به شرط عدم برای او ضرورت دارد. زیدی که الآن نیست، زیدی که هنوز به دنیا نیامده است «زیدٌ غیرُ موجودٍ» یا «زیدٌ موجودٌ بالإمکان؛ زید ممکن است وجود پیدا کند» طبعاً الآن نیست دیگر، الآن عدم وجود ـ چون می‌گوییم: «زیدٌ غیرُ موجودٍ» ـ به زید چسبیده است پس ضرورت عدم بر زید صدق می‌کند نه امکان، که این را ضرورت به شرط محمول می‌گویند. «فَأینَ یُمکنُ؟!» این رد شد به اینکه ما خود ماهیت را به‌تنهایی در‌نظر می‌گیریم نه به‌لحاظ وجود خارجی و عدم وجود خارجی.

«و أیضاً أمَّا مَعَ وُجودِ سَبَبِه التَّام ...» اشکال دیگر این است؛ یا علت تامۀ این ماهیت آمده است پس این ماهیت موجود است و ضرورت دارد یا علت این ماهیت نیامده است پس این ماهیت ممتنع است پس ممکن می‌شود. ولیکن ما می‌گوییم که صرف نظر از علت در‌نظر می‌گیریم؛ خود حاقّ ذات ماهیت را در‌نظر می‌گیریم نه ارتباطش با علت، بله در ارتباط با علت یا ممتنع است یا واجب .

أللهم صل علی محمد و آل محمد