جلسه ۸۸

حالا در رد امکان استقبالی می‌گویند که هیچ‌کدام از این ضرورت‌ها نیست البتّه همان‌طوری‌که در جلسۀ قبل عرض کرده‌ام و تذکری داده‌ام و گفتم بقیّۀ آن را می‌گویم، آن مطلب این بود که آیا ما امکان اخص به این وضع داریم یا نداریم؟! ببینید در امکان خاص می‌گوییم که سلب ضرورت از جانب موافق و مخالف است یعنی وقتی می‌گوییم: «الإنسانُ ممکنُ ‌الوجود» این امکانی که بر انسان حمل می‌کنیم هم از جانب مخالف و هم از جانب موافق سلب ضرورت کرده‌ایم یعنی عدم وجود برای انسان ضرورت ندارد این‌طور نیست که انسان علت نداشته باشد، نه! خدا علت وجود برای انسان است، ملائکه و عوالم ربوبی همه هستند، از ناحیۀ علت امکان علت هست، یک وقت اصلاً امکان علت نیست مثل شریک‌الباری که اصلاً علت برای وجود شریک‌الباری وجود ندارد، نمی‌شود که علتی داشته باشد یا من‌باب‌مثال اجتماع نقیضین؛ هیچ علتی نمی‌تواند دو نقیض را در یک ‌جا جمع کند، خود خدا هم نمی‌تواند نقیضین را در آن واحد با آن شرایط در یک ‌جا جمع کند لذا می‌گوییم که اجتماع نقیضین ممکن نیست یعنی محال است، محالیت در اینجا امتناع را [ثابت کرده است].

معنای ممکن‌الوجود بودن انسان

یک وقت این‌طور نیست و ما این امکان را از ناحیۀ موافق و مخالف در‌نظر می‌گیریم که این امکان خاص می‌شود. وقتی می‌گوییم که انسان ممکن‌الوجود است به این معنا است که نه عدم برای انسان ضرورت دارد و نه وجود، اگر علت داشته باشد انسان وجود پیدا می‌کند، اگر علت نباشد انسان وجود پیدا نمی‌کند. این امکانی می‌شود که در اصطلاح فلسفه از آن به امکان تعبیر می‌آورند و هم امکان خاصی است که مرحوم حاجی فرموده‌اند.

حالا صحبت ما [این است که] زوجیت برای اربعه ضرورت دارد، ضرورت ذاتی دارد یعنی هیچ‌وقت و آنی از آنات زوجیت از اربعه جدا نمی‌شود هرجا اربعه‌ای باشد زوجیت در آنجا هست، مثل زوجیت امثال ما نیست که امروز عقدی می‌خوانیم و فردا یک لگد به آن می‌زنیم، نه! این زوجیت‌ها جدا می‌شوند ولی آن زوجیت اربعه به‌نحوی است که عقد همیشگی خوانده‌اند، این زوجیت برای اربعه همیشگی است و ضرورت ذاتی دارد و همین‌طور آن محمول ما دائر مدار وصف عنوانی هم نیست یعنی محمول ما طوری است که آن محمول بر موضوع حمل می‌شود، نه به‌لحاظ اینکه آن موضوع دارای وصف است، چون اگر به‌لحاظ آن وصف عنوانی، محمول بر موضوع حمل شود این دوباره ضرورت می‌شود.