جلسه ۹۰

تلمیذ: ... امکان فقری مربوط به عالم وجود است امکان ذاتی نسبت به وجود و عدم علی‌السّویه است...

استاد: امکان فقری زاییدۀ امکان ذاتی است، تا شیئی ممکن بالذات نباشد امکان فقری بر آن صدق نمی‌کند. حالا شما در این بحث نبودید، بحثی قبلاً داشتیم در اینکه آیا امکان مشترک لفظی است یا مشترک معنوی؟ در آنجا عرض شد که مرحوم مطهّری قائل‌اند به اینکه امکان مشترک لفظی است¹ چون در بعضی جاها می‌بینیم که اصلاً امکان بالقیاس إلی ‌الغیر لحاظ می‌شود و یک امکان بالقیاس إلی ‌الغیر یعنی خود این شیء فی‌حدّ نفسه هیچ هویتی ندارد و ما فقط به‌لحاظ بالغیر این را درنظر می‌گیریم اما خودش ممکن است واجب باشد، ممکن است غیر واجب باشد و امثال‌ذلک. یک وقت امکان را به‌لحاظ امکان امر لحاظ می‌کنید، یک وقت امکان ذاتی است بنابراین می‌بینیم که وجودهای متفاوتی در حمل بر شیء در امکان به‌دست می‌آوریم که اینها با هم فرق می‌کند.

بنابراین بحث از اشتراک معنوی خارج می‌شود و به اشتراک لفظی می‌رود یعنی همان‌طوری‌که من عرض کرده‌ام و مرحوم حاجی هم می‌فرمایند، بحث اشتراک معنوی است و در اینجا تقسیم جاری است چون در اشتراک لفظی تقسیم نباید بیاید؛ نمی‌توانیم بگوییم که «عین» به ربیعه، چشمه، ذهب و فضّه تقسیم می‌شود، تقسیم همیشه در جایی است که در مقسوم، ماده و ریشۀ مقسَم وجود داشته باشد مثل «الکلمةُ؛ اسمٌ و فعلٌ و حرفٌ»، الآن در مقسم ما که کلمه باشد هر کدام از اسم و فعل و حرف هست؛ هم در اسم و هم در فعل و هم در حرف هست ولی در اشتراک لفظی دیگر مقسَم معنا ندارد چون در اشتراک لفظی مثلاً یک لفظ را همین‌طوری برای دیوار وضع کرده‌اند و بعد این لفظ را برای پنبه هم وضع کرده‌اند و هیچ جهتی ندارد یا یک لفظ را برای شیر حیوان وضع کرده‌اند، یک لفظ را هم برای شیر آب وضع کردند که وقتی باز می‌کنید آب می‌آید، یک لفظ را هم برای لبن وضع کرده‌اند که هیچ‌وجهی بین آن شیر مفترس و شیر لبن و شیر آب مشاهده نمی‌کنیم الاّ به بعید که بعضی‌ها می‌گویند، ولی در این امکان تقسیم معنا ندارد چون هیچ مادۀ اشتراکی بین اینها نیست تا به‌واسطۀ آن مادۀ اشتراک اینها را مصادیق آن مادۀ اشتراک قرار دهید. در تقسیم همۀ این مقسوم‌ها مصادیق آن مقسم هستند؛ من‌باب‌مثال شما در اشتراک معنوی لفظ امر را درنظر بگیرید، یک وقت آن را در طلب استعمال می‌کنید، یک وقت آن را در وجوب استعمال می‌کنید، یک وقت آن را در تهدید استعمال می‌کنید، یک وقت آن را در ترغیب استعمال می‌کنید و ... تمام اینها مصادیق امر هستند و لذا می‌گویند لفظ امر مشترک معنوی در طلب است، آن‌وقت طلب در تمام اینها هست منتها ممکن است طلب به‌نحو وجوب یا به‌نحو استحباب یا به‌نحو استهزاء و امثال‌ذلک باشد.