جلسه ۹۰

حالا می‌خواهیم ببینیم که آیا امکان هم همین‌طور است یا نه؟ قطعاً امکان هم همین‌طور است، همان‌طور که عرض کردم امکان یعنی سلب ضرورت وجود از شیئی بر شیء دیگر و این مقسَم ما می‌شود، در تمام امکان‌هایی که تا‌به‌حال گفتیم صادق است؛ در امکان بالقیاس إلی ‌الغیر، امکان ذاتی، امکان افتقاری، امکان استقبالی، امکان عام و خاص در تمام اینها سلب ضرورت شیئی از شیئی است، حالا این سلب ضرورت یا بالقیاس إلی ‌الغیر است یا ذاتی است، سلب ضرورت یا از طرف مخالف است یا از طرف موافق است، یا دو ضرورت است یا به‌صورت... یا ضروراتش به شرط استقبال است، در تمام اینها سلب ضرورت شیء از شیء چسبیده است؛ اشتراک معنوی است. امکان ذاتی هم همین است، شیء موجود با اینکه موجود است به آن امکان ذاتی چسبیده است.

امکان فقری هم همین است یعنی می‌خواهم بگویم که ریشۀ امکان فقری امکان ذاتی است؛ تا شیئی امکان ذاتی نداشته باشد و در ذاتش نسبت به عدم و وجود مساوی‌الطرفین نباشد چگونه دست نیاز به علت دراز می‌کند؟! این فقر را از کجا آورده است؟!

تلمیذ: ... در آنجا امکان فقری ثابت است درحالی‌که باید بگوییم که امکان فقری در عالم وجود ثابت است ...

استاد: وقتی شیء را نسبت به عدم لحاظ می‌کنیم ضرورت به شرط عدم در آنجا برایش صادق است ولی به‌لحاظ ذات خودش آیا فقیر هست یا فقیر نیست؟!

تلمیذ: ... ماهیت ذاتاً خودش معدوم است یعنی مساوی با وجود که نیست.

استاد: ببینید ما یک وقت ماهیت را نسبت به وجود لحاظ می‌کنیم و یک وقت ماهیت را فی‌حدّ نفسه لحاظ می‌کنیم. ما وقتی بخواهیم خود ماهیت را خلافاً للبعض که اینها آن امکان ذاتی را انتزاع از نفس ماهیت گرفته‌اند ما عرض کردیم که این مطلب صحیح نیست، انتزاع امکان ذاتی از نفس ماهیت مانند انتزاع زوجیت از اربعه نیست یعنی من‌باب‌مثال ممکن است شما اربعۀ خارج را تصور کنید و زوجیت را از آن انتزاع کنید، ممکن است اصلاً اربعه‌ای وجود نداشته باشد بلکه صرف تصور اربعه تصور زوجیت را هم استدعا دارد یعنی لازمۀ ذاتی اربعه، زوجیت است و زوجیت از اربعه جداشدنی نیست، لازمۀ ذاتی آن است ولی آیا امکان ذاتی هم مانند زوجیت نسبت به اربعه است؟! یعنی شما وقتی ماهیت زید را بدون لحاظ به وجود درنظر بگیرید، آیا امکان ذاتی از او می‌گیرید؟ نه، ماهیت زید حیوان و ناطق است، کجای حیوان امکان ذاتی خوابیده است؟! گوشش امکان ذاتی است؟! دُمش امکان ذاتی است؟! شکم او امکان ذاتی است؟! کجای او امکان ذاتی است؟!