جلسه ۹۴

و الفرقُ بَینَه أیْ بَینَ الإمکانِ الاستعدادی و بَینَ إمکان ذَاتی رُعِیَ مِن وُجوهٍ مَذکورةٍ فی الأفقِ المُبینِ و الأسفارِ.

الأوَّلُ قَولُنا لِکَونِه أیْ الاستعدادی مِن جهةٍ بِالفعلِ لِأَنَّه مِن الأمورِ المُتحققةِ فی الأعیانِ لِکَونِه کَیفیةً حاصلةً لِلمادةِ مُهیِّئة إیَّاها لِإفاضَةِ المَبدإِ الجَوادِ وُجودَ الحادثِ فیها کَالصُّوَر و الأعراضِ أو مَعَها کَالنَّفسِ المُجرَّدَةِ بِخلافِ الإمکانِ الذَّاتیِّ.¹

فرق امکان استعدادی با امکان ذاتی

فرق بین امکان استعدادی و امکان ذاتی از وجوه ذکر شده در افق مبین و اسفار رعایت می‌شود:

یکی این است که اصلاً امکان استعدادی یک وجود خارجی دارد (یعنی شیئی است که خارجاً متّصف به امکان است) چون امور استعدادی از اموری است که در اعیان هست و کیفیتی است که برای ماده حاصل می‌شود و آن کیفیت ماده را آماده می‌کند که مبدأ جواد وجود حادث را در آن ماده افاضه کند مانند صور و اعراض (که صورت را به ماده افاضه کند و اعراض ـ مانند سیاهی ـ را به موضوع افاضه کند) یا اینکه وجود حادث را با آن ماده افاضه کند مانند نفس مجرده به خلاف امکان ذاتی.

البتّه این‌طور نیست که در ماده حادث کند بلکه نفس ناطقه را همراه با ماده و بدن وجود می‌دهد که معیت دارد ولی حلول ندارد، به خلاف امکان ذاتی که یک امر بالفعل است و یک انتزاع عقلی و امر اعتباری است ولی امکان استعدادی یک امر اعتباری نیست، یک امر خارجی است که آن را می‌بینیم و احساس می‌کنیم.

فَالتَّهیُّؤ مِن حَیثُ إنَّه کَیفیةٌ مخصوصةٌ فی المادةِ بِالمَعنَی الأَعَمِّ أمرٌ بِالفعلِ و مِن حَیثُ إنَّه إمکانٌ و قابلیةٌ لِلمُستَعدِّ لَه أمرٌ بِالقوَّة.²

تعریف ماده به معنای اعم

پس تهیّؤ از حیث اینکه کیفیتی مخصوص در ماده به معنای اعم است (ماده به معنای اعم هم شامل هیولا و هم شامل موضوع و هم شامل بدن است) و این ماده از این نقطه‌نظر امر بالفعلی است و از حیث اینکه این تهیّؤ امکان است و قابلیت برای مستعدّ له دارد که تبدیل به مستعدّ له شود، یک امر بالقوه است.