جلسه ۹۴

پس منظور ما از تغییرپذیری فقط اختصاص به صورت ماده ندارد بلکه هر صورتی که به هر شیئی تعلق بگیرد ـ لذا خود ایشان ماده را به معنای اعم گرفته است ـ چه عرض تعلق بگیرد این شامل می‌شود. الآن این اعراضی که بر نفس ناطقۀ ما از علوم و امثال‌ذلک بار می‌شود، آیا استعداد دارند که این صور را بگیرند؟ نه درحالی‌که در فعلیت خودشان تام می‌باشند ولی استعداد برای تقبّل صور علمیه را ندارند، چه چیزی استعداد دارد؟ نفس ناطقۀ ما استعداد دارد. همین‌طور ممکن است که نفس ناطقه‌ای استعداد نداشته باشد در خصوصیّاتی باشد که استعداد نداشته باشد، دیگر باید شرایط جمع شود بنابراین از نقطه‌نظر امکان استعدادی حتماً به مادیات و مجردات برمی‌گردد، اختصاص به مادیات ندارد.

و أمَّا ما ذَکرهُ فی الأسفارِ بِقَولِه لِکَونِه بِالفِعلِ مِن جَهةٍ أخریٰ غیرِ جَهةِ کَونِه قوة و إمکانًا لِشَیءٍ فإنَّ المَنی و إنْ کان بِالقیاسِ إلی حُصولِ الصُّورةِ الإنسانیةِ لَه بِالقُوَّةِ لکن بِالقیاسِ إلی نَفسِه و کَونه ذا صورةٍ مَنَویةٍ بِالفِعلِ. فَهوَ ناقصُ الإنسانیةِ تامُّ المَنَویةِ بِخلافِ الإمکانِ الذَّاتیِّ الذی هو أمرٌ سَلبیٌ محضٌ و لَیسَ له مِن جَهةٍ أخریٰ مَعنیٌ تَحصُّلیٌ.¹

آن مطلبی که در اسفار فرمودند که «لکونه» ـ جوابش بعداً می‌آید ـ به‌خاطر این است که این امکان استعدادی از جهتی بالفعل است غیر از این جهتی که بالقوه و امکان برای شیئی است یعنی این امکان استعدادی از یک جهت، جهت فعلیت دارد. اگرچه این نطفه به قیاس به حصول صورت انسانیت برای او بالقوه است یعنی وقتی که با حصول صورت انسانیت مقایسه کنیم این نطفه بالقوه می‌شود لکن بالقیاس به خودش که الآن یک چیزی در خارج هست و اینکه دارای صورت یک نطفه بودن بالفعل است این یک انسان ناقص است به خلاف امکان ذاتی که عدم‌الوجوب و عدم‌الإمتناع است، امکان ذاتی سلب ضرورت از هر طرفین است؛ نه ضرورت وجود و نه ضرورت عدم...