جلسه ۹۴

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرّحیم

بحث در امکان استعدادی است، قبلاً راجع به بحث امکان عرض شد که امکان به‌عنوان مشترک معنوی در مصادیق متعددی استعمال می‌شود خلافاً للقوم که [می‌گویند:] اشتراک لفظی دارد و عرض کردیم که احتمال تحقق یک وجود به معنای امکان است؛ مساوی است که آیا امکان تحقق عدمش هست یا نه. روی این حساب جمیع اقسام واجب و ممکن به معنای اعمّ خودشان و خاص داخل در مصادیق امکان خواهند شد که از جملۀ آنها امکان استعدادی است.

تعریف استعداد

بنا بر مبنای مرحوم حاجی هر شیء مادی ـ حالا عرض می‌کنم که شاید این خالی از نظر نباشد ـ و به‌طورکلی هیولا که در ماده تحقق پیدا می‌کند، آمادگی برای یک صورت جدید یا یک صورت حادث یا عرض یا تقارن یک امر مجرده را در خودش دارد. به آن حالت تهیّؤ، استعداد می‌گویند؛ بنابراین استعداد عبارت است از آمادگی یک امر مادی برای صورت‌پذیری یک صورت. مثلاً یک دانۀ گندم استعداد برای تبدیل شدن به یک خوشۀ گندم را دارد، نطفۀ انسان استعداد برای تبدیل شدن به انسان را دارد که این استعداد در غیر از این نیست، یک دانۀ جو هیچ‌وقت استعداد خوشۀ گندم شدن را ندارد یا یک نطفۀ انسان استعداد خوشۀ گندم شدن را ندارد یا استعداد تبدیل شدن به یک حیوان دیگر غیر از انسان را ندارد بنابراین استعداد عبارت است از آمادگی و کیفیتی در ماده که ماده به‌وسیلۀ آن آمادگی و کیفیتی که با خودش حمل می‌کند، می‌تواند به‌صورت دیگری دربیاید، اسم آن را استعداد می‌گذاریم.

گفتیم که آمادگی و کیفیتی دارد که به صورتی دربیاید، آن صورت مستعدٌّ له است که می‌تواند خود را به آن شکل دربیاورد البتّه اینکه می‌گوییم: «خودش دربیاورد»، مجاز است یعنی علت او را به این شکل دربیاورد. بنابراین او امکان دارد برای تبدیل شدن به صورت یعنی آن صورت در او ممکن است، انسانیت در نطفه ممکن است، خوشۀ گندم شدن در دانۀ گندم ممکن است.