جلسه ۹۴

چیزی به‌عنوان امکان ذاتی نداریم ولی امکان استعدادی در خارج وجود دارد همان کیفیتی که در یک شیء هست که آن شیء به‌واسطۀ آن کیفیت می‌تواند یک پله بالاتر برود و به یک مرحله برساند اسم آن کیفیت را امکان استعدادی می‌گذاریم، همان‌طور که مثلاً این رنگ سبز که تا الآن روی آن گِل بوده است، را نمی‌توانید انکار کنید، الآن این رنگ سبز یک کیفیتی است، امکان استعدادی هم یک کیفیتی در یک ماده است که اگر ماده آن کیفیت را نداشته باشد نمی‌تواند... لذا اگر نطفه‌ای باشد که اسپرم آن مرده باشد آیا می‌توانیم بگوییم که این نطفه برای انسان شدن استعداد دارد؟! دیگر نمی‌توانیم بگوییم، چرا؟ به‌خاطر اینکه نطفۀ آن دیگر حیات ندارد بنابراین امکان استعدادی عبارت است از تهیّؤ و آمادگی و قابلیتی که باید در ماده و شیء وجود داشته باشد پس این یک امر بالفعل است، امر بالفعل یعنی امری که الآن هست، همین الآن در خارج هست؛ شما سبزی را می‌بینید، قرمزی را می‌بینید، سیاهی را می‌بینید، کم را می‌بینید، حد را می‌بینید، یکی از آنهایی را هم که ادراک می‌کنید ـ حتی ندیدید هم ندیدید ـ همان امکان استعدادی است که یک امر بالفعل است که در آنجا هست و آن استعداد باعث می‌شود که موضوعش جهش پیدا کند و به مرتبۀ دیگری برسد. گرچه در کلمات ملاّصدرا این است که وقتی از امکان استعدادی تعبیر آوردند مرحوم حاجی موضوع را تعبیر آورده‌اند، مرحوم صدرالمتألّهین در اسفار می‌فرماید که گاهی اوقات یک شیء به‌نحوی است که علاوه بر اینکه از یک جهت فعلیت دارد ولی در جهت دیگر فعلیت ندارد¹ مثلاً نطفه از نقطه‌نظر اینکه نطفه است فعلیت دارد یعنی الآن ما به این نطفه می‌گوییم و انسان نمی‌گوییم الآن نطفه در نطفه بودن که دیگر امکان ندارد بلکه ضرورت به شرط محمول دارد یعنی الآن وجود نطفه برای نطفه ضرورت دارد، الآن این هست و از این نقطه‌نظر فعلیت دارد ولی از نقطه‌نظر انسانیت فعلیت ندارد، برای انسان شدن قوه و استعداد دارد، به این امکان استعدادی می‌گویند.