جلسه ۹۵

تلمیذ:؟ امکان استعدادی در خارج هست؟

استاد: بله امکان استعدادی یک امر خارجی نیست. اینجا وصف به حال متعلق است، در واقع به وجود برمی‌گردد یعنی می‌گوییم که ممکن است انسان در نطفه پیدا شود ولی در واقع اینکه می‌گوییم: «انسانیتی که ممکن است پیدا شود»، برگشت آن به آمادگی‌ای است که در این نطفه است. عرض کردیم که امر متعیَّن را به دو لحاظ درنظر می‌گیریم؛ یکی به‌لحاظ عدم که اسم آن را امکان می‌گذاریم و یکی به‌لحاظ وجود که اسم آن را استعداد می‌گذاریم. خصوصِ الآن که آمادگی دارد، آیا می‌گویند که امکان دارد یا می‌گویند که استعداد دارد؟! الآن که ذهن شما آمادگی دارد برای اینکه تحصیل علم کنید، آیا می‌گویند که امکان استعدادی دارید؟ ذهن شما ممکن است یا مستعد است؟! مستعد است.

پس مستعد عبارت است از یکی از اوصاف؛ رنگ پوست شما سفید است، این یکی از اوصاف است، دیگر امکان نیست، مثلاً بگوییم که ممکن است سفید باشد! نه آقا! سفید است می‌بینیم. فرض کنید که چشم شما آبی یا مشکی است، رنگ آن را می‌بینیم، این یکی از اوصاف شما است. الآن خصوصیات شما این‌طور است که ما می‌بینیم، یکی از آن خصوصیات هم استعداد است منتها استعداد با چشم دیده نمی‌شود و با قوۀ مدرکه قابل ادراک است. درست شد؟!

... [شخصی می‌گوید که] من اطلاع ندارم، حافظه ندارم، وقتی در خودش استعداد نمی‌بیند امکان حکیم شدن را هم در خود نمی‌بیند پس حکمت برای او ممکن نیست و از این نقطه‌نظر برای او امتناع دارد پس امکان روی آن اشیائی رفته است که بعداً پیدا می‌شوند منتها به چه جهتی روی آنها رفته است؟ به‌لحاظ آن منشائی که عبارت از استعداد است.

و ثانيهِما أنَّ الذَّاتيَّ مَنشأُ الإستعدادي لِأنَّ الهَيولَى الَّتي هي مُصحِّحَةٌ جَهاتِ الشّرورِ أنَّما نَشَأَت مِن العقلِ الفَعَّالِ بِواسطةِ جَهَةِ الإمكانِّ الذَّاتيِّ فيه.¹

دوم اینکه (چرا مثل است) این می‌باشد که ذاتی منشأ استعدادی است، [زیرا] آن هیولایی که جهات شرور را تصحیح می‌کند و همۀ جهات به آن هیولا بر‌می‌گردد، آن هیولا از عقل فعّال نشأت گرفته است و عقل فعّال آن هیولا را ـ استعداد روی آن هیولا می‌رود ـ به‌وجود آورده است به‌خاطر اینکه امکان ذاتی در این هیولا هست.