جلسه ۱۰۴

بله، حرکت لیوان رتبتاً از حرکت دست متأخّر است چون معلول از نظر رتبه پایین‌تر است، معنای رتبه هم نیازمند به علت است اما اینکه واقعاً عدمی را تصور کنیم که آن عدم حاصل بین علت و معلول باشد، قابل تصور نیست. بله! معلول در رتبۀ علت نیست و این نبودش نبود رتبی است نه نبود واقعی، هروقتی که علت بوده در همان وقت معلول هم بوده است؛ تا هروقت حرکت دست من بوده تا آن‌وقت هم حرکت لیوان بوده است پس شما نمی‌توانید این دو را از همدیگر جدا کنید، همین‌طور بین ملک و ملکوت هم همین‌طور است، بین ملکوت و جبروت هم همین‌طور است تا عوالم عِلْوی و لاهوت و امثال‌ذلک. بنابراین ما از این مطلب میرداماد خیلی چیزی سردرنیاوردیم. این یک مطلب بود.

مرحوم حاجی هم قائل به یک حدوث اسمی شد که البته این اصطلاح ایشان بود و عرض شد که مسئلۀ صحیحی است مخصوصاً بنا بر اصطلاح عرفا این مطلب حق است.

توضیح حرکت جوهریۀ مرحوم صدرالمتألّهین

مرحوم صدرالمتألّهین به‌خاطر اینکه جوابی بدهد و خلاصه هرطوری که هست حدوثی را به عالم اثبات کند و بچسباند که ما حادث هستیم و خدا قدیم است و در مقابل متکلّمین بیاید حدوث را برای عالم اثبات کند، حرکت جوهریه را اثبات کرد؛ در حرکت جوهریه اثبات می‌شود که تمام عالم مُلک ـ البته در ملکوت اثبات نشده ولی در آنجا هم هست چون در آنجا مسئلۀ قوه و فعل هست، البته نه قوه و فعل در اینجا بلکه قوه و فعل متناسب با خودش، قوه و فعل این عالم در آنجا نیست، در آنجا فعلیت محض است ولی در آنجا متناسب با خودش مسئلۀ قوه و فعل هم است ـ و تمام عالم ناسوت و تمام اینها دائماً در حال حرکت هستند، حرکت به معنای اینکه از اینجا بلند شوند و به آنجا بروند منظور نیست بلکه یعنی در ذات خودشان دائماً در حال تغییر و تبدّل هستند.