جلسه ۱۰۶

«إذ لا وَقتَ قَبلَه؛ وقتی قبلش نبوده است» این کلمه از چشمم افتاد، خیال می‌کردم که ایشان قائل به این است که «وقتی» قبلش بوده است، درهرصورت ما مسئله را در هر سه صورتش مطرح کردیم. چون «وقتی» قبلش نبوده است، خود نفس وقت که به‌واسطۀ عالم خلق می‌شود، خود آن مرجّح می‌شود بر اینکه عالم در این وقت خلق شود.

و فیه أنَّا نَنقُلُ الکلامَ إلی نَفسِ الوَقتِ لم وَقَعَ فیما لا یَزالَ و عِلتُه فیما لم یَزَل و قیلَ ـ القائلُ هو المُعتزلیُّ ـ إنَّ المُرجِّحَ عِلمُ رَبِّنا تَعالیٰ و تَقدَّسَ بِالأصْلَحِ أی بأنَّ الأصلحَ بِحالِ العَالمِ إیقاعُه فیما لا یَزال. ¹

ما نقل کلام در خود این «وقت» می‌کنیم، چرا این وقت در ما لایزال واقع شده است درحالی‌که علتش در ما لم‌یزل است؟ علتش قبل بوده و گفته شده است که معتزلی گفته است که مرجّح، علم پروردگار به نظام احسن و نظام اصلح خلقت است. یعنی علم به اینکه اصلح به حال عالم این است که عالم در لایزال ایجاد شود.

«و فیه أنَّا نَنقُلُ الکلامَ إلی نَفسِ الوَقتِ» آن‌وقت آن سه صورت مسئله که عرض کردم در اینجا پیش می‌آید:

ـ یا «وقت» بعد از عالم خلق می‌شود که مزیت فرع بر اصل می‌شود، نمی‌شود چیزی به‌خاطر فرعش خلق شود.

ـ‌ یا با «عالم» خلق می‌شود و بین آنها ارتباطی نیست، چیزی که بینش ارتباطی نیست‌...

ـ یا یک نوع ارتباط بین آنها هست که این چه نوع ارتباطی است؟ این ارتباط موهومی می‌شود و به‌خاطر یک امر موهوم و خیالی نمی‌شود که یک عالم خلق شود.

«إنَّ المُرجِّحَ عِلمُ رَبِّنا ...» چون می‌دانست که اگر در این زمان خلق کند آدم‌ها و بندگان خوبی درمی‌آیند، مثل اینکه می‌گویند: نیمۀ ماه جماع نکنید بچه‌تان فلان درمی‌آید²، وقتی که ماه فلان است جماع نکنید بچه‌تان چه می‌شود، خدا هم حساب کرده است که اگر در این برهۀ زمان عالم را خلق کند مردم این‌طوری و آن‌طوری درنمی‌آیند و عالم همیشه سرپا هست لذا در این برهه درستش کرده است.