جلسه ۱۰۷

و فيه اُعتُبِرَ الانفكاكُ لا عَلى وَجهٍ معتبرٍ في الزَّماني. إذا عَرفتَ هذا عَرفتَ أن قَدحَ المحققِ اللاهيجي ـ رحمةُ اللهُ عليه ـ فيه مَقدوح بِشرطِ الرجوعِ إلى مَا ذَكَرته في بَيانِ الحدوثِ الدهريِّ.¹

در این سبق دهری انفکاک وجود پایینی از بالایی معتبر است نه بر آن وجه معتبر در زمانی ‌(که یکی ازبین برود و دیگری بعدش بیاید یا فناء یکی بقای دیگری را موجب شود) وقتی ‌که این مطلب را متوجه شدیم، متوجه می‌شویم که حرف مرحوم لاهیجی در اینجا مقدوح هست به ‌شرط اینکه ما این سبق دهری را به آن سبق حدوث دهری برگردانیم.

چون مرحوم لاهیجی در همین‌جا این مطلب را فرموده‌اند ـ‌ همان مطلبی که ما عرض کردیم ـ که به‌جز سبق به علّیت چیزی نیست شما در اینجا چه چیزی را اضافه می‌کنید؟! در آنجا گفتیم که انفکاکی بین علت و معلول در عوالم طولی وجود دارد به‌واسطۀ آن دیگر با این علّیتی که علت از نظر رتبه فقط بر معلول مقدّم است ولکن سبق اینها سبق انفکاکی در علت نیست، تنافی پیدا می‌کند پس در سبق دهری انفکاک معنا دارد ولی در سبق علت بر معلول انفکاک معنا ندارد.

اشکال به مرحوم میرداماد بر عدم وجود سبق دهری

مطلبی که در اینجا به‌نظر می‌رسد این است که ما به میرداماد عرض می‌کنیم: آیا شما مرتبۀ علت را که مرتبۀ مافوق در سبق دهری است علت برای پایین می‌دانید یا نمی‌دانید؟! آیا شما بالایی را علت برای پایین می‌دانید یا نمی‌دانید؟! می‌گوید: می‌دانیم. آیا شما این علت را علت تامه می‌دانید یا نمی‌دانید؟! می‌گوید: می‌دانیم. می‌گوییم که آیا انفکاک بین علت تامه از معلول را مستحیل می‌دانید یا نمی‌دانید؟! می‌گوید: می‌دانیم. می‌گوییم: بنابراین سبقی که شما در اینجا مطرح کردید به نام سبق دهری با سبق بالعلیه چه فرقی پیدا کرد؟! یک وقت شما می‌گویید: جنبۀ علّیت را در مرتبه‌ای از وجود از سلسلۀ طولی برمی‌دارید، بعد در آنجا می‌گویید که «سبق دهری»، عیب ندارد ما می‌گوییم که یک جنبۀ فوق، علّیت نسبت به جنبۀ تحت ندارد، وقتی ‌که علّیت نداشت این سبق دهری می‌شود ولی وقتی‌ که ما در هیچ لحظه از لحظات نتوانستیم بین فوق و تحت انفکاک علّی را ایجاد کنیم بنابراین این مسئلۀ‌ علّیت در هر برهه و در هر رتبه‌ای وجود داشته است و وقتی که علّیت وجود داشته باشد انفکاک دیگر معنا ندارد تا شما سبق دهری را مطرح کنید پس ما یک سبق داریم آن‌ هم سبق بالعلیه است یا به‌طور اعم بگوییم که سبق بالرتبه. سبق در مرتبه، در مرتبه با این پایین‌تر از آن است اما از نقطه‌نظر انفکاک اصلاً انفکاک معنا ندارد.