جلسه ۱۰۷

غررٌ فی أقسامِ السَّبقِ و هی ثَمانیةٌ:

و یَنقَسمُ مُقابِلاهُ أيضاً بِحَسبِ انْقِسامهِ بِلا تفاوتٍ و لِذا لم نَتَعرَّض لهما و لما كانَ التَّقَدُّمُ وَ التَّأخُّرُ مَأخوذين في مَفهومِ القدمِ و الحدوثِ و هما علىٰ أنحاءِ أردَفنا مبحثه بِمبحثِهِ.

السبقُ منه ما زَمانیاً کشف. و هذا مِن أقسامِ السَبقِ. هُو السبقُ الانفکاکیُّ فی الوجودِ سواء کانَ السَّابقُ و اللاحقُ غیرَ مُجتَمعین بِالذَّاتِ کَالأزمنةِ أو بِالعرضِ کَالزَّمانیاتِ. ¹

[بحث در اقسام سبق است و هشت قسم می‌باشد] دو مقابلش هم به‌حسب انقسام به ‌همین اقسام تقسیم می‌شوند (یکی معیت و یکی هم‌ تأخّر؛ هشت قسم از اقسام معیت و هشت قسم هم از اقسام تأخّر داریم) بِلا تفاوتٍ و لذا متعرض آن دوتا نشدیم و از آنجایی که تقدّم و تأخّر در مفهوم مأخوذ از قدم و حدوث شده‌اند و قدم و حدوث هم آنحایی بودند (که قبلاً ذکر کردیم؛ قدیم زمانی، قدیم ذاتی، قدیم دهری، حدوث زمانی، حدوث ذاتی، حدوث دهری و امثال‌ذلک) ما مبحث تقدّم و تأخّر را بعد از مبحث قدم و حدوث آورده‌ایم.

یک قسم از سبق، زمانی است. این از همان اقسام سبق انفکاکی است یعنی سبقی است که وجود لاحق جدای از وجود سابق است اصلاً جدا است حالا می‌خواهد آن وجود لاحق و آن وجود سابق اصلاً ذاتی‌شان عدم اجتماع باشد (یعنی در ذاتشان آبی از اجتماع باشند) مثل خود وجود زمان (که اینها آناً و فآناً وجود پیدا می‌کنند و لازمۀ وجود هر آنی فنا وجود قبلی است یا آبی نیستند) اما بالعرض هستند مثل زمانیات.

زمانیات مثل متحرک یعنی شیئی که از جایی به ‌جای دیگر می‌رود آبی نیست یا بعضی از چیزهایی که باید در سلسلۀ عرضیه یکی پس از دیگری واقع شوند هردوی اینها می‌شود که در یک زمان باشند منتها چون از نقطه‌نظر زمان این در رتبۀ قبل از آن واقع ‌شده است پس به‌واسطۀ زمان باید بر دیگری مقدّم شود اما می‌شود که هردو هم در یک زمان باشند یعنی اگر زمان را برداریم هیچ مشکلی ندارد که در یک زمان هم باشند همان‌طور که تمام حوادث این عالم در ثابتات ازلیه یا در عوالم مجرده و ملکوتی و اینها به‌نحو ثبوت، در یک وعاء قرار دارند منتها به‌حسب زمان وقتی ‌که در ظرف زمان می‌خواهد انجام شود باید یکی برود تا دیگری بیاید همین‌طور سلسلۀ حوادث باید یکی پس از دیگری باشد. این یکی از اقسام سبق که سبق زمانی است.