جلسه ۱۰۸

در سبق بالشرف ملاک، فضل است، حالا فضل در هر چیزی؛ در صنعت، علم، حرفه یا در قوّت و قدرت، پس کم و زیادی فضل ملاک برای تقدّم و تأخّر است.

در سبق طبعی ملاک وجود است و در سبق علّی ملاک وجوب است. چرا در آنجا وجود و در اینجا وجوب گفته‌اند؟ به‌خاطر اینکه علت ناقصه وجوداً بر معلول مقدّم است نه وجوباً به‌خاطر اینکه معلول ‌زمانی واجب می‌شود که علتش تامه باشد، وقتی هنوز تامّه نشده معلول را ایجاب نکرده ‌است. وقتی ‌که علت تام شد آن‌وقت معلول واجب می‌شود پس وجوب از ناحیۀ علت تامه بر معلول افاضه می‌شود وقتی وجوب افاضه شد وجود افاضه می‌شود ولی در علت ناقصه با اینکه هنوز وجوب را به معلول افاضه نکرده است اما خودش وجود دارد حالا که وجود داشت ـ نمی‌توانیم بگوییم که وجود ندارد، علت ناقصه هست ـ پس در این‌صورت بالوجود بر معلول مقدّم است [چون] هنوز معلولی نیامده است شاید تا ده سال دیگر هم نیاید درحالی‌که الآن علت ناقصه‌ و علل معدّه‌اش وجود دارد. پس در این‌صورت بالوجود بر معلول مقدّم است ولی علت تامه بالوجوب مقدّم است. وقتی علت تامه هست معلول هم هست دیگر نمی‌توانیم بگوییم که بالوجود مقدّم است، وجود علت تامه مساوی است با وجود معلول ولی بالوجوب مقدّم است چرا بالوجوب مقدّم است؟ چون از ناحیۀ علت وجوب دارد، علت در معلول ایجاب کرده‌ است پس این بالوجوب بر آن متقدّم است.

البته در اینجا اشکال شده ‌است و شاید اشکال صحیحی باشد به‌خاطر اینکه «الشَیءُ مَا لم یَجِبْ لم یُوجَدْ؛¹ تا وقتی که شیء واجب نشده است وجود پیدا نمی‌کند» شما که الآن به علت ناقصه می‌گویید: بالوجود بر او مقدّم است، چه فرقی می‌کند که بگویید: بالوجوب بر او مقدّم است؟! الآن آیا این علت ناقصه در وجودش واجب است یا واجب نیست؟! می‌گوییم که واجب است. خود علت ناقصه الآن واجب است چون اگر واجب نبود که وجود پیدا نمی‌کرد، ما الآن کاری به معلولش نداریم، خود علت مثلاً پدر؛ الآن پدر یکی از علل ناقصه برای فرزند است، این پدر در وجودش واجب است یا واجب نیست؟! واجب است یعنی الآن هم که وجود پیدا کرده است هنوز ممکن است؟! نه دیگر الآن وجوب بالغیر پیدا کرد پس الآن واجب است چون وقتی می‌بینیم وجود دارد پی می‌بریم به اینکه وجوب داشته ‌است. درست شد؟! پس می‌گوییم: الآن این علت بالوجوب مقدّم بر معلول است، هنوز معلول نیامده ‌است و در مرحلۀ امکان و عدم قرار دارد ولی این الآن هم واجب است هم موجود است وقتی که معلول پیدا شود هم واجب می‌شود هم موجود می‌شود پس این افتراقی که شما برای علت ناقصه و علت تامّه قائل شده‌اید و در علت ناقصه ملاک را وجود و در علت تامّه ملاک را وجوب گرفتید، این یک مقدار چیز به‌نظر می‌رسد. این‌هم یک ملاک برای سبق علّی و سبق طبعی است.