جلسه ۱۰۹

در مورد غیر زمانیات هم همه یا اعتباری هستند یا متن واقع یا کون به‌حسب حقیقت و مجاز است که قبلاً در مورد آن بحث کردیم.

غررٌ فی تَعیینِ ما فیه التَّقدُّمُ فِی کُلِّ واحدٍ مِنها [السبق].¹

ملاک تقدّم و تأخّر چیست؟! چه چیزی باعث می‌شود که به یک شیء متقدّم و به شیء دیگر متأخّر بگوییم؟!

و هو المُسمَّی عِندَهم بِالملاکِ. و هُو مُشترکٌ بَینَ المُتقدِّمِ و المتأخِّرِ و یَکون مِنه شیءٌ لِلمُتقدِّمِ و لَیسَ لِلمتأخِّرِ و لکنَّ لَیسَ لِلمتأخِّرِ مِنه شیءٌ إلاّ و هو حاصلٌ لِلمتقدِّمِ.

مِلاکُهُ أیْ مِلاکُ السَّبقِ هُو الاِنتسابُ إلی الزَّمانِ فی السَّبقِ الزَّمانیِّ سِواءٌ کَانَ فی نَفسِ الزَّمانِ أو فی شیءٍ زمانیٍّ.²

فلاسفه به «ما فیه تقدّم و تأخّر» ملاک می‌گویند. قطعاً باید آن بین متقدّم و متأخّر مشترک باشد (والاّ آن دوتا دیگر ربطی به‌هم ندارند) و باید یک شیء از این ملاک برای متقدّم باشد که برای متأخّر نباشد و برای متأخّر چیزی نیست مگر اینکه متقدّم آن را دارد.

ملاک سبق انتساب به زمان است در سبق زمانی (نسبت ‌به یک زمان) حالا [خواه] این ملاک در خود زمان یا در شی‌ء زمانی باشد.

مثل موجوداتی که در زمان هستند؛ همین انتساب به زمان، در زمان بودن، در زمان واقع شدن. پس در واقع ما زمان را اجزاء یک امر ممتد می‌دانیم که اسم آن را زمان می‌گذاریم و بعد این زمان را به اجزاء فرضی تبدیل می‌کنیم که آن اجزاء فرضی را در آن خط زمانی می‌اندازیم. خود آن اجزاء فرضی که در خط زمان هستند وقتی که با مبدأیی سنجیده می‌شوند نسبت ‌به همدیگر تقدّم و تأخّر دارند؛ این یکی باید برود تا دیگری بیاید و همین‌طور حوادثی که در زمان واقع می‌شوند طبعاً آنها هم نسبت به‌هم تقدّم و تأخّر دارند و در یک «آن» جمع نمی‌شوند. در واقع کسی که در هزار سال پیش بوده ‌است نمی‌تواند در الآن باشد و همین‌طور در تمام حوادث. این برای زمان.