جلسه ۱۱۱

همین‌طور غیر از اینها جواب‌های دیگری هم دادند؛ مثلاً در همین حاشیۀ خودشان دارند که ابن‌سینا جواب داده است که شخصی که می‌خواهد بلند شود قبل از اینکه بلند شود قدرتی برای بلند شدن ندارد پس باید بگوییم که از بلند شدن عاجز است چون در مقابل قادر، عاجز است و کسی که هنوز چیزی را ندیده است باید بگویید که قدرت بر ابصار ندارد پس باید بگویید که این کور است درحالی‌که این واضح‌البطلان است و امثال‌ذلک.

اما به نظر می‌رسد ـ همان‌طور که مرحوم آملی هم دارد ـ اینها دعوای لفظی است؛¹ چون منظور اشعری که می‌گوید: 

«قدرت همراه با فعل نیست»،

آن قدرتی است که فعل از آن به‌وجود می‌آید که این قدرت قبلاً نیست، من‌باب‌مثال من که الآن این کتاب را برمی‌دارم، برداشتن این کتاب قدرتی می‌خواهد که این قدرت فعلیه است یعنی الآن؛ همین الآن که کتاب را برمی‌دارم و این قدرت باید ضمیمۀ کتاب باشد تا این قدرت نباشد برداشتن کتاب هم میسور نمی‌شود.

آن آقای معتزلی که می‌گوید: 

«قدرت باید سابق باشد» 

یعنی قدرت قبلیه، استعداد و آمادگی و تهیّؤ قبلی است؛ تا من قدرت نداشته باشم و در عضلات انبعاث و امثال‌ذلک نباشد بنابراین قدرت فعلیه هم انجام نمی‌شود. پس این یک دعوای لفظیۀ بیخود است و حاجی و دیگران همه اشتباه کردند. این هم یک مطلب بود.

مطلب دیگر این است که ما قوه و فعل را بحث کرده‌ایم که قوه عبارت است از تهیّؤ و آمادگی ماده برای صورت‌پذیری، درست شد؟! این قوه بر فعل سبق زمانی دارد یعنی وقتی که شما قوه‌ای را درنظر می‌گیرید، این قوه می‌خواهد به فعلیتی برسد پس زماناً بر این فعل سبق دارد، در خود این فعل هم یک تهیّؤ و آمادگی برای فعلیت و صورت دیگر است پس این هم یک سبق زمانی بر آن صورت دیگر دارد و همین‌طور هَلمَّ‌ جرّا. این از یک جهت است، اگر از جهت دیگر نگاه کنید می‌بینید که فعلیت بر این قوه تقدّم دارد، چرا؟ به‌خاطر این است که اصلاً مادۀ بدون فعلیت معنا ندارد و وجود ندارد، هم تقدّم به شرف دارد به‌خاطر اینکه شَیئیةُ الشَّیءِ بِصورتِه لا بِمادتِه، هم تقدّم ذاتی دارد به‌خاطر اینکه فعلیت، تقدّم طبعی و علّی، همه آمادگی‌ای می‌شوند که آن ماده به صورت دیگر تبدیل شود. هم تقدّم زمانی دارد به‌خاطر اینکه فعلیت و صورت گرفتن این مقدّم است بر اینکه بخواهد صورت دیگری را بگیرد و خودش از آن مرحلۀ هیولا به مرحلۀ دیگری برسد بنابراین اگر جمیع انواع تقدّم را از جهت فعل درنظر بگیریم ماده در قوه دارد.