جلسه ۱۱۲

و بالفارسية ماهيت پاسخ پرسش از گوهر شى‌ء [و حقیقت شیء و وجود شیء] است و شرح اسم پاسخ پرسش نخستين است.¹

یعنی پاسخ پرسش ابتدایی را شرح‌الإسم می‌گویند.

و المطالبُ سِتَّةٌ و بَعضهم و إن زادوا عَلیها لکنَّ أسَّها هی مطلبا «مَا الشَّارحة و الحَقیقیة» و مطلبا هل البَسیطة و المرکبة و مطلبا لم الثبوت و الإثبات.²

مطالب شش‌تا است (یعنی سؤالات؛ یعنی آنچه که مورد سؤال واقع می‌شود شش‌تا است) و بعضی از آقایان گرچه [بر آن اضافه کرده‌اند] ولکن اساس آن:

یک: «ما» شارحه و «ما» حقیقیه است، دو: مطلب هل بسیطه و هل مرکبه است، سه: «لِمَ» ثبوتی و اثباتی است (که گاهی اوقات دربارۀ علت خود شیء سؤال می‌شود و گاهی اوقات دربارۀ علت اثباتی سؤال می‌شود؛ من‌باب‌مثال چرا شما این مطلب را این‌طور مطرح کرده‌اید، این اثباتی می‌شود).

و فی مَنظومَتی فی المَنطقِ التی فی نیَّتی إتمامُها إن سَاعَدَنی التَّوفیقُ ذَکرت المطالب بِقَولی نظم:³

ایشان در آنجا گفته‌اند که «اصل مطالب سه چیز است یکی مطلب ”ما“ است یکی مطلب ”هل“ و یکی مطلب ”لِمَ“. دو نوع ”ما“ داریم: ”ما شارحه“ و ”ما“ حقیقی». «ما» و «هل» باهم هستند و داخل هم هستند، اجتماع پیدا کرده‌اند یعنی داخل هم رفته‌اند که اوّل «ما شارحه» است بعد «هل بسیطه» است بعد «ما حقیقیه» است بعد دوباره «هل مرکبه» است، اینها مانند یک شبکه داخل در یکدیگر هستند و این با «هل» سزاوار است.

«هل بسیطه و مرکبه داریم و آن ”هل“ لِمَ ثبوتی و لِمَ اثباتی را دربرگرفته است هم لمّیت ثبوتی هم لمّیت اثباتی را دربرگرفته است (یعنی به ترتیب از لمّیت سؤال می‌شود). آن فریقی که اثبات کرده‌اند به این سه مطلبی که ما گفتیم برمی‌گردد، (نه اینکه خیال کنید آنها زائد هستند، آنها چه هستند؟) مطلب ”أیّ“ که به ”ما حقیقی“ برمی‌گردد: ”أیُّ شیءٍ“ و مطلب ”أین، کیف، کم و متیٰ“ است که اینها همه به هل مرکبه برمی‌گردند.»