جلسه ۱۱۵

مشکل‌ترین مسئلۀ فلسفی

در وجود هم خود اهل ذوق و عرفان ‌چنین مسئله‌ای را مطرح می‌کنند البته این یکی از مسائل خیلی مهم و دقیقی است که باید ببینیم آیا مطرح کردن اینها تأثیری در خود وجود خارجی می‌گذارد یا نمی‌گذارد و تأثیرش چگونه است؟ مشکل‌ترین مسئلۀ فلسفی همین مسئله است که این تشکّلاتی که ما در عالم خارج می‌بینیم آیا حقیقی است یا اعتباری است؟ اگر حقیقی است آیا مستقل است یا غیرمستقل است؟ اگر اعتباری است آیا سراب و پندار ما است یااینکه اعتباری واقعی است که به‌عنوان انتزاعی است؟ اینها مسائلی است که باعث شده‌اند کلمات قوم در اینجا دارای تضاد و تناقض شود.

از یک طرف گفته‌اند که ﴿كَسَرَابِۢ بِقِيعَةٖ يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾¹ واقعاً آب نیست و او خیال می‌کند آب است، جناب ملاّصدرا شما می‌گویید: ﴿يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾ این واقعاً آب نیست،² درحالی‌که ما واقعاً اینها را در مشاکل مختلف می‌بینیم، اثرات مختلف می‌بینیم، آیا خیال می‌کنیم؟! با خیال که نمی‌شود کاری کرد مثلاً با خیال پرتقال خورد، خیال است دیگر! اگر ﴿يَحۡسَبُهُ ٱلظَّمۡ‍َٔانُ مَآءً﴾ این شیشه، نان است بخورید!

وحدت در کثرت و کثرت در وحدت

این قضیه چیست که همه در آن مانده‌اند و از یک طرف مظاهر مختلفی را دیده‌اند که بالعیان است، از یک طرف دیده‌اند که حقیقت وجود تقیّد پیدا نمی‌کند و متوجه وحدت در کثرت و کثرت در وحدت نشده‌اند که وحدت عین کثرت و کثرت در اینجا عین وحدت است و درعین‌حال این مراتب از هم تفاوت دارند و با همدیگر اختلاف دارند این موجب شده است که خلط و اشتباه کنند لذا تا کسی به مرحلۀ شهود نرسد هرچه هم برای او صحبت و بیان شود این مسئله برای او حل نمی‌شود البته ممکن است با بحث و برهان مسئله تا حدودی روشن شود که صحبت اینها شده است و بعداً هم خواهی‌نخواهی خواهد شد. 

اصلاً همین اشکال مهم مسئلۀ متنازعٌ‌فیه بین دو علمین راجع به همین قضیه است؛ اشکال مرحوم کمپانی از کجا نشأت می‌گیرد؟! ایراد مرحوم سید از کجا به ایشان وارد می‌شود؟! مرحوم سید می‌خواهد چه بگوید و چرا مرحوم شیخ کمپانی نمی‌تواند بفهمد؟! به‌خاطر اینکه برایش شهود نشده است و همۀ این مظاهر را مستقل می‌بیند و اگر بخواهد دست از استقلال بکشد در آن اصل وجود تشکیک پیدا می‌شود لذا نمی‌تواند دست از مسئله‌ای که همه مستقل هستند [بردارد] یعنی نمی‌تواند دست از مسئلۀ تشکیک در وجودش بردارد اما با آن بیانی که آقا دارند این مسئلۀ تشکیک وجود هیچ منافاتی با مطلب مرحوم سید ندارد.³