جلسه ۱۱۵

عدم فرق بین مسئلۀ تشکیک در وجود و تشخّص در وجود

البته از سابق هم این درنظر من بود که چرا ما مذهب مشکّکین در وجود را مذهب غیر عرفا بدانیم؟! مگر چه منافاتی بین تشکیک در وجود و تشخّص در وجود است؟! از وقتی که منظومه را خدمت مرحوم آقا می‌خواندیم و این بحث‌ها پیش می‌آمد که مسئلۀ تشکیک در وجود موجب استقلالیت در مرتبۀ وجود است بأنحائه، و مسئلۀ تشخّص در وجود، اثبات یک تعیّن را می‌کند، من نمی‌فهمیدم، اتفاقاً با خیلی‌ها هم صحبت کردم و با مرحوم علاّمه هم صحبت کردم یعنی در موقعی که بالاتر از اینها را می‌خواندیم در همان مجالس با ایشان چند جلسه صحبت کردم و قانع نمی‌شدم. قضیه همین‌طور برای ما مبهم بود و حتی با آقای جوادی هم یک جلسه در مشهد صحبت کردم ایشان هم همان مسائل مرحوم علاّمه را تقریر می‌کردند، با آقای حسن‌زاده هم صحبت کردم [اما حل نشد]. آن‌وقت خودمان این‌طرف و آن‌طرف زدیم و مطالعه کردیم بالأخره در آن موقع بر من ثابت شد که اصلاً هیچ‌گونه فرقی نیست و این مسئله را کنار گذاشتیم، قضیه برای من روشن شد که هیچ فرقی در مسئلۀ تشکیک در وجود و تشخّص در وجود نیست و اصلاً تشکیک در وجود را فلاسفه در مقابل تشخّص در وجود درآورده‌اند چون تشخّص در وجود را نفهمیده‌اند این را آورده‌اند. همین اشکال را آقای مطهری و¹ آن آقایی که در مشهد هست و دیگران کرده‌اند، این مسئله برای آنها هم هست و در مسئلۀ اسماء و صفات این شبهات پیش می‌آید و اینها چیز [وارد] نیست.

این‌ کتاب توحید علمی و عینی مرحوم آقا را در آن سفرهایی که سابق مشهد می‌آمدیم یک نگاه اجمالی کرده بودم البته من هنوز قسمتی از آن کتاب را نخوانده‌ام تقریباً یک یا دو ثلث آن را خوانده‌ام، بقیه‌اش مانده است إن‌شاءالله ماه رمضان که می‌آید تتمه‌اش را [بخوانم] و نکاتش را بردارم، در این کتابی که دارم جاهایی را با مداد علامت‌گذاری کرده‌ام که روی آن دقت بیشتری کنم. [بعد که آن را خواندم] یک مطلب را متوجه شدم که مرحوم سید از شهود داد می‌زند و بیچاره شیخ هم نمی‌فهمد، خُب چه‌کار کند؟! درحالی‌که استدلال شیخ خیلی قوی است یعنی استدلال او کم از سید ندارد بلکه از نقطه‌نظر فنّ اصطلاح و برهان از ایشان قوی‌تر است ولی چون این مطلب را نمی‌فهمد، نمی‌تواند بپذیرد.