جلسه ۱۲۳

«وحدت مثل آن است که مساوی با آن است مثل وجود و وجوب اعم‌الاشیاء است»؛ همان‌طور که وجود اعم‌الاشیاء است و وجوب اعم‌الاشیاء است وحدت هم اعم‌الاشیاء است یعنی بر همۀ اشیاء وحدت صدق می‌کند چون [وحدت] «اعرف اشیاء است چون اعم، اعرف و مشخص‌تر است و راحت‌تر به‌دست می‌آید، حالا چرا اعم اعرف از اخص است؟ چون سنخیتی که در این مفهوم اعم است برای ذات شما و برای وجود نفس اوسع و اتمّ شما است» چون نفس ما اوسع است لذا مسائل وسیع را زودتر از مسائل عادی به‌دست می‌آورد و ادراک می‌کند. چون در شناخت، سنخیت لازم است؛ تا شیئی با شیء دیگر سنخیت نداشته باشند شناختی پیدا نمی‌شود. «چون ذات شما از عالم قدس و کلیت و احاطه است». «روح از امر پروردگار است» و امر پروردگار دارای سعه است و همۀ ماسوی‌الله را دربر می‌گیرد «پس آن سنخیتی که شرط ادراک است متحقق است و این مشکل نخواهد بود».

و لهذه السِّنخیةِ أیضاً قالوا وَحدةٌ عندَ العقولِ أعرفٌ و کثرةٌ عندَ الخیالِ أکْشَفٌ.¹

و به‌خاطر همین سنخیت گفته‌اند که وحدت پیش عقول اعرف است و کثرت پیش خیال اکشف است.

اگر شما به عوام نگاه کنید می‌بینید که همۀ این عوام نظر به کثرت دارند ولی وقتی که انسان دارای عقل می‌شود بیشتر به وحدت می‌رسد، هرچه انسان عقلش بیشتر شود جنبۀ وحدت را در مظاهر بیشتر می‌بیند و هرچه انسان در عالم دنیا فرو برود جنبۀ کثرت بیشتر می‌شود؛ مال من، دنیای من، زندگی من، مال او، پول او، فرش او، خانۀ او، هرچه ما در دنیا برویم دائماً جنبۀ کثرت در نفسمان قوی‌تر می‌شود. کثرت یعنی سلب وحدت از ماسوی‌الله. یعنی هرچه که در عقل بالاتر آمدیم این کثرات یکی‌یکی مضمحل می‌شوند تا به ‌جایی که اصلاً انسان غیر از خدا هیچ شیئی را ادراک نمی‌کند، همۀ اشیاء [را خدا می‌بیند]؛ شمر را خدا می‌بیند امام حسین علیه‌السّلام را هم خدا می‌بیند، ابن‌ملجم را خدا می‌بیند امیرالمؤمنین علیه‌السّلام را هم خدا می‌بیند و دیگر همه چیز را مرایا و مظاهر او می‌بیند، واقعاً می‌بیند! نه‌اینکه خیال است و هرچه تجرد بیشتر می‌شود آن جنبۀ وحدت و سعۀ در مظاهر خدا هم بیشتر خودش را برای انسان نشان می‌دهد، خدا قسمت کند! اگر انسان به اینها برسد دیگر خیلی از مسائل حل می‌شود دعواها برداشته می‌شود اختلافات برداشته می‌شود و همه خودشان را سر یک کاسه و یک سفره می‌بینند، خلاصه قضایا خیلی فرق خواهد کرد.