مرتب سازی:
جلسه ۱۲۶
2أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
بسم الله الرحمن الرحيم
الفريدة السابعة في العلة و المعلول.
غرٌر فی التعریفِ و التقسیمِ:
إنَّ الذی الشّـَیءُ إلـیه اِفتَقَرا *** فَعِلَةٌ و الشّـَیءُ مَـعلولاً یُری فَـمِنه ناقصٌ و مِنه ما اسْتَقَل *** و مِنه خارجٌ و مِنه ما دَخَل فَالعُنصـری الصُوری لِلقوامِ *** وَ لِلوجودِ الفاعلیِ التَّمامی و مَا لأجلِهِ الوُجودِ حَاصلٌ *** فَغایةٌ و ما بِه فَفاعلٌٰ بِالطبعِ أو بِالقَسـرِ أو بِالقصدِ أو *** بِـالجَبرِ بـِالتَّسخیرِ فَارْعِ مَا رَعَوا أو بِالتَّجلی ثُمَّ بِالعِنایةِ *** أو بِالرِّضا فَادْروا أولی الدِّرایَةِ 1 بحث علت و معلول از مباحث مهم فلسفه
بحث علت و معلول است که یکی از بحثهای خیلی مهم فلسفه است و خلاصه بحثی است که خیلی از مسائل الهیات به معنای اعم یا اخص به این بحث بستگی پیدا میکنند.
تعریف علت و معلول
بهطورکلی مرحوم حاجی تعریف علت را به احتیاج یک شیء به شیء دیگر قرار میدهند؛ اگر یک شیئی در وجود خودش یا در آن وجود زائد، وجود اوّل یا وجود دوم، کمال اوّل کمال ثانی، به شیء دیگری نیازمند بود، به آن شیء مفتقَرٌ الیه علت میگویند و به شیء مفتقر معلول میگویند.
اقسام چهارگانۀ علت
حالا این علت هم اقسامی دارد؛ اشیاء مادی که از ماده و صورت ترکیب شدهاند دارای چهار علت هستند که از مجموع این چهار علت که هرکدام از اینها علت ناقصه هستند یا جزءالعله هم به آنها میگویند، آن شیء مادی تحقق پیدا میکند. اوّلی علت مادی است؛ وقتی یک شیء مادی میخواهد وجود پیدا کند باید مادهای در کار باشد و شیء مادی بدون ماده نمیشود. حالا یا اصل آن ماده قبلاً هست و صورتش عوض میشود یااینکه خود آن ماده هم به جعل جاعل تحقق پیدا میکند، حالا به آن کار نداریم ولی بالأخره یک شیء مادی ماده میخواهد. شما وقتی میخواهید سکنجبین درست کنید، این سکنجبین سرکه و انگبین میخواهد. با چوبک و زردچوبه نمیتوانید سکنجبین درست کنید، آنها برای چیزهای دیگر است و به درد کارهای دیگر میخورد.
- 1. منظومه، ج 2، ص 405.