جلسه ۱۲۶

حالا یک وقت سرکه در کناری هست مثلاً روی طاقچه هست و انگبین هم در کنارش هست و شما که فاعل هستید این دو را باهم ترکیب می‌کنید. یک وقت هم این‌طور نیست بلکه خود فاعل، جاعل هم واقع می‌شود یعنی فاعل وقتی که می‌خواهد سکنجبین بسازد، دیگر بلند نمی‌شود از روی طاقچه سرکه و انگبین بردارد بلکه می‌گوید: «سکنجبین شو»، با این «شو» که می‌گوید، هم سرکه درست می‌شود، هم انگبین و هم بین این دوتا ترکیب می‌شود و از آن سکنجبینی که شما از بقالی می‌خرید هم بهتر درمی‌آید!

حالا بعداً می‌رسیم که چطور ممکن است جاعل به خود ماده هم وجود بدهد و چه مسائلی باید انجام شود تا چنین قضیه‌ای در خارج وجود پیدا کند. درهرصورت در یک معلول مادی به ماده نیاز داریم و ماده باید باشد مثلاً نجاری که تخت درست می‌کند باید قبلاً چوب داشته باشد، به این علت مادی می‌گویند.

تعریف علت مادی

پس علت مادی عبارت از آن ماده‌ای است که آن شی‌ء مادیِ خارجی از آن ماده تشکیل می‌شود مثل تخت از چوب، فرش از پشم، کتاب از قُطْن،¹ دیوار از آجر و امثال‌ذلک، این علت مادی می‌شود. پس نمی‌شود مادۀ تنها وجود پیدا کند بلکه هر ماده‌ای یک صورت می‌خواهد. یک شی‌ء مادی باید ماده داشته باشد. آیا مادۀ بدون صورت باید داشته باشد یا صورتی باید داشته باشد؟ باید صورت داشته باشد. این فرش الآن از ماده است منتها چه ماده‌ای؟ ماده‌ای که پشم است و دارای این خصوصیات است، البته خود این پشم برای فرش ماده می‌شود ولی فرش یک صورت می‌خواهد؛ صورتی می‌خواهد که آن فرش را از سایر اشیاءِ دارای این ماده جدا کند مثلاً باید به این کیفیت ببافند و به این ‌صورت دربیاورند و این نقش‌ونگار را به آن بدهند و صورت این ماده را تغییر دهند تااینکه آن را به این کیفیت دربیاورند.

منظور ما از بحث در علیت، خود وجود اوّل و کمال اوّل نیست بلکه هر شیئی که در خارج تحقق پیدا می‌کند او را دربر‌ می‌گیرد. یک وقت از اینکه خود پشم چگونه به‌وجود می‌آید صحبت می‌کنیم، این کمال اوّل شی‌ء است یعنی یک شی‌ء مادی چگونه به یک حقیقت نوعیه تبدیل می‌شود. خُب این بحثش این است که این آب و علفی که گوسفند می‌خورد به‌واسطۀ فعل و انفعالاتی که در بدن او پیدا می‌شود تبدیل به پشم می‌شود و این ماده صورتی به خودش می‌گیرد؛ این ماده قبلاً صورت نباتیه داشت، صورت مائیه داشت ولی حالا به‌واسطۀ مسائلی تبدیل به‌‌ صورت پشمیه می‌شود. یک وقت هم می‌گوییم که حالا که به‌صورت پشم شد می‌خواهیم آن را به فرش تبدیل کنیم، آن فرش از آن لباس جدا می‌شود، از پوستین جدا می‌شود، از هرچه که پشمین است جدا می‌شود، این کمال ثانی می‌شود.